کابل‌های اینترنت در اختیار چه کسانی است؟ شریان‌های دیجیتال جهان زیر ذره‌بین

به گزارش مجله خبری نگار، خاورمیانه فقط گذرگاه نفتکش‌ها نیست. در بستر دریا‌هایی که بخش بزرگی از تجارت انرژی جهان از آنها عبور می‌کند، شبکه‌ای از کابل‌های فیبر نوری امتدادیافته که ارتباطات میان آسیا، اروپا و آفریقا را برقرار می‌کند و فرصت مهمی در اقتصاد جهانی انتقال داده دارد. مصر از گذرگاه دریای سرخ و مدیترانه بهره می‌برد؛ عربستان و کشور‌های خلیج‌فارس درحال‌توسعه شبکه‌های جدیدند؛ عراق و سوریه سرمایه‌گذاری‌های تازه جذب می‌کنند و ایران نیز سابقه زیرساختی و موقعیت جغرافیایی لازم برای گسترش نقش ترانزیتی خود را دارد. در روز‌ها اخیر سردار جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران و پیش سردار محبی، سخنگوی سپاه در پاسخ به تهدید‌های آمریکا هشدار داده بودند: «با هدف قرار دادن زیرساخت‌های ایران، کابل‌های اینترنت تنگه هرمز هدف قرار می‌گیرند.» اظهاراتی که در بحبوحه تنش‌های منطقه‌ای، بار دیگر یک پرسش راهبردی را مطرح کرد؛ زیرساختی که اقتصاد دیجیتال خاورمیانه به آن وابسته است، در اختیار چه کسانی قرار دارد؟

۶۹۴ سامانه کابل زیردریایی

بر اساس نقشه سال ۲۰۲۶ مؤسسه تحقیقاتی تله‌جئوگرافی، ۶۹۴ سامانه کابل زیردریایی فعال یا برنامه‌ریزی‌شده و ۱۸۹۳ نقطه فرود در جهان ثبت شده است. موقعیت خاورمیانه در اتصال سه قاره، این منطقه را به یکی از عرصه‌های مهم سرمایه‌گذاری در زیرساخت انتقال داده تبدیل کرده است. بر اساس اعلام کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها، پنج بخش کابل زیردریایی فعال از تنگه هرمز عبور می‌کنند. سامانه‌های AAE-۱، FALCON و Gulf Bridge International از شبکه‌های مهم این محدوده‌اند.

پنج کابل هرمز؛ صورت‌حساب اختلال در اقتصاد ۲.۴ تریلیون‌دلاری خلیج‌فارس

پنج قطعه کابل زیردریایی عبوری از تنگه هرمز، متعلق به سامانه‌های AAE-۱، FALCON و GBI، بخشی از زیرساخت ارتباطی شش اقتصاد عربی خلیج‌فارس را تشکیل می‌دهند که مجموع تولید ناخالص داخلی آنها به حدود ۲.۴ تریلیون دلار می‌رسد. اختلال احتمالی در این شبکه‌ها، حتی بدون قطع کامل اینترنت، می‌تواند هزینه پردازش تراکنش‌های بانکی، مبادلات تجاری، عملیات بندری و ارائه خدمات ابری را افزایش دهد. در بحرین، فعالیت مؤسسات مالی و در قطر و کویت، خدمات بانکی و تجارت خارجی بیشتر در معرض پیامد‌های کاهش ظرفیت ارتباطی قرار می‌گیرند. امارات و عربستان نیز با وجود برخورداری از مسیر‌های جایگزین، ممکن است از اختلال در ارتباطات شرکت‌ها و شرکای تجاری منطقه‌ای خود آسیب ببینند.

تجربه آفریقای غربی در مارس ۲۰۲۴ ابعاد اقتصادی چنین اختلالی را آشکار کرد. آسیب به چهار کابل زیردریایی، ارتباطات ۱۳ کشور را مختل کرد و ترافیک عبوری از کابل جایگزین Equiano را به چهار برابر رساند. پیامد‌های این حادثه حتی به کشور‌هایی سرایت کرد که مستقیماً با قطع کابل مواجه نبودند؛ به‌طوری‌که دسترسی به خدمات Microsoft Teams و Office ۳۶۵ در برخی مناطق مختل شد. مایکروسافت نیز افزایش تأخیر ارتباطی و ازدست‌رفتن بسته‌های داده را برای مشتریان خدمات ابری Azure در آفریقای جنوبی تأیید کرد. در همین بحران، زیان اقتصادی چهار روز اختلال اینترنت نیجریه، براساس مدل نت‌بلاکس، حدود ۵۹۳.۶ میلیون دلار برآورد شد؛ درحالی‌که هزینه تعمیر چهار کابل آسیب‌دیده، نزدیک به هشت میلیون دلار بود.

این تجربه نشان می‌دهد که پیامد اقتصادی اختلال در کابل‌های هرمز به هزینه تعمیر آنها محدود نخواهد بود. وابستگی متقابل شبکه‌های مالی، تجاری و ارتباطی کشور‌های عربی خلیج‌فارس می‌تواند هزینه اختلال در یک کشور را به بنگاه‌های مستقر در کشور‌های دیگر منتقل کند. بااین‌حال، میزان خسارت احتمالی به مدت اختلال، ظرفیت آزاد مسیر‌های جایگزین و میزان وابستگی فعالیت‌های اقتصادی به کابل‌های آسیب‌دیده بستگی خواهد داشت.

کابل‌های زیردریایی از مصر تا عربستان

مصر یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های ارتباطی آسیا و اروپاست. کابل‌های زیردریایی از دریای سرخ به سواحل این کشور می‌رسند، از مسیر‌های زمینی عبور می‌کنند و در مدیترانه دوباره به شبکه‌های بین‌المللی متصل می‌شوند. این موقعیت، فاصله میان دو دریا را به یک مزیت اقتصادی تبدیل کرده است. در پایگاه‌داده «کیبل‌گراف»، ۲۳ کابل زیردریایی و ۹ نقطه فرود برای مصر ثبت شده است. این آمار را باید از داده‌های شرکت مخابرات مصر تفکیک کرد؛ شرکتی که در گزارش سال ۲۰۲۶ خود از ۱۶ سامانه فعال، بیش از ۶ سامانه برنامه‌ریزی‌شده، ۱۱ نقطه فرود فعال و ۱۲ مسیر زمینی متنوع در شبکه تحت پوشش خود خبر داده است. عربستان با دسترسی هم‌زمان به دریای سرخ و خلیج‌فارس، در دو مسیر مهم ارتباطات بین‌المللی حضور دارد. در فهرست کشوری تله‌جئوگرافی، ۲۴ سامانه کابل زیردریایی فعال یا برنامه‌ریزی‌شده برای عربستان ثبت شده است. در امارات، فجیره به دلیل دسترسی مستقیم به دریای عمان اهمیت ارتباطی دارد. ۱۲ سامانه در فهرست این نقطه فرود ثبت شده؛ اما این عدد آمار کل کشور امارات نیست. عمان نیز از طریق سواحل دریای عرب و نقاط ارتباطی مسقط و صلاله در شبکه‌های بین‌المللی حضور دارد. برای کویت، فهرست کشوری تله‌جئوگرافی ۶ سامانه فعال یا برنامه‌ریزی‌شده ثبت کرده است. قطر و بحرین نیز در شبکه‌های منطقه‌ای خلیج‌فارس مشارکت دارند. تفاوت اصلی این کشور‌ها فقط در شمار کابل‌ها نیست، بلکه به میزان ظرفیت قابل‌فروش، تنوع مسیر‌های ارتباطی و سهم شرکت‌های داخلی از مالکیت شبکه‌ها مربوط می‌شود.

یکی از مهم‌ترین طرح‌های مشترک منطقه، پروژه «فیبر در خلیج‌فارس» یا «فیگ» است که شرکت اوریدو توسعه آن را دنبال می‌کند. این سامانه برای اتصال هفت‌کشور قطر، عمان، امارات، بحرین، عربستان، کویت و عراق طراحی شده است. ظرفیت طراحی پروژه ۷۲۰ ترابیت‌برثانیه با ۲۴ زوج فیبر اعلام شده و طول برنامه‌ریزی‌شده آن حدود ۱۹۳۱ کیلومتر است. هدف بهره‌برداری نیز سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۷ تعیین شده است. این ظرفیت هنوز معادل ترافیک عملیاتی یا فروش واقعی شبکه نیست؛ درآمد زمانی تحقق می‌یابد که ظرفیت فعال و به مشتریان عرضه شود.

عراق در سال ۲۰۲۶ به یکی از عرصه‌های تازه سرمایه‌گذاری در انتقال زمینی داده تبدیل شد. خبرگزاری رویترز در فوریه از برنامه یک کنسرسیوم عراقی - اماراتی برای اجرای پروژه «ورلدلینک» با سرمایه‌گذاری اعلام‌شده ۷۰۰ میلیون دلار خبر داد. این طرح قرار است امارات را از طریق کابل زیردریایی به شبه‌جزیره فاو متصل کند و سپس از خاک عراق تا مرز ترکیه ادامه یابد. دوره اجرای اعلام‌شده پروژه پنج سال است. در صورت تکمیل، عراق می‌تواند بخشی از تقاضای ارتباطی میان خلیج‌فارس و اروپا را از مسیر زمینی خود پاسخ دهد. در اکتبر ۲۰۲۶ نیز اوریدو از توافق با شرکت عراقی «آی‌کیو نتورکس» برای خرید چند زوج فیبر خام خبر داد.

رقابت ارتباطی عربستان به مرز‌های این کشور محدود نمانده است. شرکت مخابراتی سعودی «اس‌تی‌سی» در فوریه ۲۰۲۶ از توافق برای اجرای پروژه «سیلک‌لینک» در سوریه با ارزش اعلام‌شده سه میلیارد ریال سعودی خبر داد. این پروژه شامل احداث بیش از ۴۵۰۰ کیلومتر شبکه فیبر نوری و توسعه زیرساخت‌های اتصال بین‌المللی است. ترکیب مالکیت اعلام‌شده نیز ۷۵ درصد سهم شرکت سعودی و ۲۵ درصد سهم صندوق حاکمیتی سوریه خواهد بود. این نسبت مالکیت، وجه اقتصادی مهم پروژه است.

کریدور ۱۰ هزارکیلومتری ایران

در این رقابت، ایران هم از موقعیت جغرافیایی و تجربه عملی در زیرساخت ارتباطات بین‌المللی برخوردار است. یکی از نمونه‌های مهم، کریدور «دروازه سریع اروپا - پرشیا» یا «ای‌پگ» است که در دسامبر ۲۰۱۲ راه‌اندازی شد. بر اساس اطلاعات شرکت ودافون، این شبکه حدود ۱۰ هزار کیلومتر طول و ۳.۲ ترابیت‌برثانیه ظرفیت طراحی داشته است. ظرفیت اولیه هنگام راه‌اندازی نیز ۵۴۰ گیگابیت‌برثانیه اعلام شد. مسیر از اروپا، روسیه و جمهوری آذربایجان وارد ایران می‌شود و از طریق خلیج‌فارس به عمان می‌رسد. شرکت ارتباطات زیرساخت ایران نیز در بخش عبوری از کشور مشارکت داشته است. جایگاه ایران را نباید تنها با تعداد کابل‌های زیردریایی سنجید. کریدور‌های زمینی هم بخشی از ظرفیت ارتباطی کشور محسوب می‌شوند و می‌توانند در تنوع مسیر‌های انتقال داده نقش داشته باشند.

۹ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری پنتاگون در منطقه

در سوی دیگر بازار، شرکت‌های بزرگ آمریکایی از خریداران خدمات ارتباطی به سرمایه‌گذاران مستقیم در زیرساخت انتقال داده تبدیل شده‌اند. بر اساس فهرست عمومی تله‌جئوگرافی در سپتامبر ۲۰۲۶، نام گوگل در ۳۷ سامانه، مایکروسافت در ۱۰ سامانه، آمازون در ۹ سامانه و متا در ۶ سامانه ثبت شده است. گوگل در پروژه‌های «بلو» و «رامان»، متا در سامانه «دو آفریقا» و مایکروسافت در کابل «سی‌می‌وی شش» مشارکت داشته‌اند. مایکروسافت همچنین در سپتامبر ۲۰۲۶ از برنامه سرمایه‌گذاری بیش از ۴۰۰ میلیون دلار در ارتباطات زیردریایی و زمینی خاورمیانه تا سال ۲۰۳۰ خبر داد. در کنار این سرمایه‌گذاری‌ها، پیوند شرکت‌های فناوری با بازار نظامی آمریکا نیز قابل‌توجه است. پنتاگون در دسامبر ۲۰۲۲ قراردادی با مجموع ۹ میلیارد دلار برای خدمات رایانش ابری نظامی با آمازون، مایکروسافت، گوگل و اوراکل منعقد کرد. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده به کنگره، حدود ۴۲۹ میلیون دلار سفارش ثبت شده بود که ۲۳۵ میلیون دلار آن به آمازون و ۱۴۱ میلیون دلار به مایکروسافت اختصاص داشت.

رقابت از چین و فرانسه تا ژاپن

زنجیره ارزش کابل‌های زیردریایی تنها در اختیار شرکت‌های آمریکایی نیست. شرکت چینی «اچ‌ام‌ان تکنولوژیز» از تأمین‌کنندگان سامانه «پیس» با طول تقریبی ۲۵ هزار کیلومتر بوده است. شرکت فرانسوی «آلکاتل سابمارین نتورکس» نیز در صنعت ساخت و نصب کابل حضور دارد و در پروژه فیگ مشارکت می‌کند. در سامانه «آی‌ام‌ای‌دبلیوای» با طول ۱۲ هزار و ۹۱ کیلومتر شرکت‌های مخابراتی چند کشور در مالکیت و بهره‌برداری حضور داشته‌اند و شرکت ژاپنی «ان‌ای‌سی» در تأمین تجهیزات آن نقش ایفا کرده است.

آینده شریان‌های دیجیتال

رقابت بر سر کابل‌های فیبر نوری خاورمیانه را می‌توان در سه سطح مشاهده کرد؛ کشور‌هایی که مسیر‌های جغرافیایی را در اختیار دارند، شرکت‌هایی که سرمایه احداث شبکه‌ها را تأمین می‌کنند و بنگاه‌هایی که فناوری و ظرفیت ارتباطی را مدیریت یا عرضه می‌کنند. اقتصاد کابل‌های فیبر نوری تنها به ساخت یک مسیر ارتباطی محدود نیست. شرکت سازنده از قرارداد تأمین تجهیزات و کابل‌گذاری درآمد به دست می‌آورد؛ مالک شبکه می‌تواند ظرفیت آن را بفروشد؛ اپراتور خدمات اتصال بین‌المللی ارائه می‌دهد و کشور میزبان نیز ممکن است از ایستگاه‌های فرود، شبکه‌های زمینی و خدمات مرتبط با ترانزیت داده منتفع شود. اما این درآمد‌ها الزاماً به یک بازیگر نمی‌رسند. ممکن است کابلی در ساحل یک کشور فرود بیاید، مالکیت آن در اختیار کنسرسیومی چندملیتی باشد و بخش بزرگی از ظرفیتش را شرکت‌هایی خارج از منطقه خریداری کرده باشند.

منبع: فرهیختگان-فاطمه سادات مرتضوی