موج انتقاد کاربران، در پی اخبار تعطیلی شیفت شب کتابخانه ملی به راه افتاد

به گزارش مجله خبری نگار،هفته پایانی اردیبهشت امسال، غلامرضا امیرخانی که ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی را برعهده دارد، در جمع خبرنگاران از تعطیلی شیفت شب کتابخانه ملی به دلایل امنیتی خبر داد. امیرخانی در جواب خبرنگار که درباره بازگشایی نوبت شبانه مطالعه کتابخانه ملی می‌پرسید، گفت: «هیچ کتابخانه ملی در دنیا سرویس‌دهی در شیفت شب ندارد.

راه‌اندازی این طرح از ابتدا هم اشتباه بود. البته این درخواست به‌حقی است که ازسوی پژوهشگران و دانشجویان مطرح می‌شود، اما باتوجه به شرایط فعلی و بحث امنیت، این طرح اجرا نمی‌شود. ضمن اینکه دیگر نهاد‌ها مانند شهرداری باید در این زمینه فعالیت کنند.»

به دنبال اعلام ریاست کتابخانه ملی، معلوم شد که کاربران واجد شرایط برای حضور در نوبت شبانه مطالعه، فقط تا ساعت ۹ شب اجازه حضور در تالار‌های کتابخانه را دارند درحالی که تا ۹ اسفند پارسال، نوبت شبانه کتابخانه ملی تا ساعت ۲۴ برقرار بود. طی ۱۵ سال اخیر، نوبت شبانه مطالعه در کتابخانه ملی بار‌ها متوقف یا زمان استفاده از آن، محدود شده است.

حالا در آستانه برگزاری امتحانات تخصصی و بورد دانشگاه‌ها، صد‌ها کاربر ساکن تهران که تا قبل از ۹ اسفند پارسال، می‌توانستند تا نیمه شب از سالن‌های مطالعه و منابع موجود در کتابخانه ملی ایران استفاده کنند، با تعطیلی شیفت شب دچار مشکل شده‌اند، چراکه این کاربران که همگی، فعالان حوزه علم و تحقیق و پژوهش هستند، با توجه به شرایط خاص شغلی و تحصیلی و علمی خود، غیر از ساعات پایانی روز هیچ فرصت دیگری برای مطالعه ندارند و منابع موجود در کتابخانه ملی و همچنین، شرایط خاص تالار‌ها که آرامشی برای تفکر و تحقیق فراهم می‌آورد هم در نقطه دیگری از پایتخت فراهم نیست.

تعطیلی شیفت شب کتابخانه ملی و محدودیت زمانی حضور در تالار‌ها درحالی است که طبق گزارش پارسال معاونت کتابخانه ملی، در فاصله آذر ۱۴۰۳ تا آذر ۱۴۰۴، این نوبت مطالعه ۴۴۵۵۰ کاربر داشته و حالا تعدادی از کاربران دچار این ابهام هستند که آیا ملاحظات امنیتی مدنظر ریاست کتابخانه ملی، مرتفع می‌شود یا اینکه تنها امکان مطالعه شبانه برای پژوهشگران و محققان برای همیشه متوقف شده است؟

ابهام درباره توقف موقت ارایه خدمات مطالعه و امانت سپاری منابع در نوبت شبانه فعالیت کتابخانه ملی، به این دلیل همچنان پررنگ است که هم‌اکنون در سایت کتابخانه ملی، در بخش «ساعت کار تالارها» نوشته شده که شیفت شب، هر شب از ساعت ۲۱ تا ۲۴ برقرار است و در بخش خدمات تخصصی هم توضیحات مفصلی درباره شرایط استفاده کاربران از شیفت شب مشاهده می‌شود.

در این توضیحات آمده است: «به‌منظور تسهیل دسترسی پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به منابع علمی، کتابخانه ملی ایران خدمات خود را در قالب شیفت شب نیز ارایه می‌دهد. در این زمان، سالن‌های مطالعه، برخی از بخش‌های خدمات مراجعان و امکانات رفاهی فعال هستند تا کاربران بتوانند در محیطی آرام و ایمن به مطالعه و پژوهش بپردازند. هدف از اجرای این طرح، گسترش دامنه خدمات کتابخانه و پاسخگویی به نیاز پژوهش‌های شبانه است.»

طبق مقررات کتابخانه ملی، صرفا، آن تعداد از اعضای کتابخانه شامل اعضای هیات علمی، دانشجویان و دانش‌آموختگان دکترای تخصصی، نخبگان، پدیدآورندگان کتب علمی و تخصصی که کتب آنها چاپ و منتشر شده باشد، نویسندگان مقالات علمی با درجه ISI یا علمی پژوهشی که مقالات آنها در یکی از مجلات علمی چاپ شده باشد یا در یکی از کنفرانس‌های بین‌المللی ارایه شده باشد (۲ عدد مقاله) باید در مراجعه حضوری، درخواست فعال شدن استفاده از خدمات مطالعه در شیفت شب را ارایه دهند.

در سایت کتابخانه ملی، در بخش دیگری از توضیحات مرتبط با خدمات تخصصی آمده است: «ساعت شروع شیفت شب ساعت ۲۱ و پایان آن ساعت ۲۴ می‌باشد. بدیهی است در فاصله بین شیفت روز و شب به دلیل برخی مسائل امنیتی و حفاظتی، تغییر شیفت و نیز نیاز به نظافت تالار‌ها و...، لازم است مراجعان در تالار انوار واقع در ورودی کتابخانه عمومی که برای این منظور درنظر گرفته شده است، حضور یابند. اعضای محترمی که در حالت کلی مایل به استفاده از بخشی از ساعات شیفت شب هستند و امکان حضور کامل در ساعات مربوط را ندارند، باید حداقل از زمان ورود ۳ ساعت در شیفت شب حاضر باشند.

محققان باید هنگام ورود فرم مربوط به ورود منابع شخصی را تکمیل و هنگام خروج فرم مربوطه را جهت مطابقت با منابع خروجی، به مسوول تالار ارایه نمایند. محققان طی مدت شیفت شب از تردد زیاد به محوطه بیرون تالار خودداری نمایند. در صورت عدم رعایت هر یک از شرایط و ضوابط اعلام شده و نیز گزارش موارد خلاف شؤونات محقق، طبق قوانین و ضوابط مندرج در تعهدنامه و پس از مطرح شدن در کمیته تایید پژوهشگران با وی برخورد می‌شود.»

ظرف یک سال اخیر، کتابخانه ملی دو‌نوبت به دلیل جنگ تعطیل شد که نوبت اول و در زمان جنگ ۱۲‌روزه به مدت سه‌روز تعطیل شد، اما در جنگ ۴۰ روزه این تعطیلی طولانی‌تر بود و کتابخانه ملی به مدت ۴۱ روز به طور کامل تعطیل شد و به دلیل موقعیت مکانی و همجواری با مناطق نظامی، بعد از بازگشایی هم تا دو هفته، ساعت فعالیت کتابخانه، تا ۷ غروب بود و بعد از آن، تغییراتی در ساعت حضور کاربران ایجاد شد.

حالا محدودیت ایجاد شده این‌گونه است که تمام کاربران اجازه دارند از ۷ صبح تا یک ربع به ۹ شب در تالار‌ها باشند و سپس باید محیط کتابخانه را ترک کنند. بعضی از کاربران نوبت شبانه مطالعه، در اعتراض خود بابت تعطیلی شیفت شبانه، به صحبت‌های ریاست سازمان در همان نشست خبری اردیبهشت‌ماه و الزام نهاد‌های دیگر برای توسعه فضای مطالعه عمومی اشاره دارند و یکی از همین کاربران می‌گوید: «حالا که آن نهاد‌ها به وظایف خود عمل نکرده‌اند، پژوهشگر چه کند؟

نویسنده، مترجم، داوطلب کنکور دکترا، محقق مستقل که در خانه فضای مطالعه نداردیا می‌خواهد در محیطی امن و جدی کار فکری کند، باید منتظر بماند تا چالش میان شهرداری، نهاد کتابخانه‌های عمومی، دولت، سازمان برنامه و کتابخانه ملی حل شود؟ برای مردم، همه این نهاد‌ها اجزای یک ساختار عمومی‌اند که بودجه، زمین، اعتبار و اختیار خود را از منابع عمومی می‌گیرند. مدیریت عمومی فقط اجرای شرح وظایف نیست؛ حل مساله عمومی است. مدیر ملی باید بتواند ائتلاف بسازد، مطالبه کند، تفاهم‌نامه ببندد، فشار رسانه‌ای ایجاد کند، مدل مشارکت عمومی خصوصی طراحی کند، خیرین فرهنگی را وارد کند، دانشگاه‌ها را به میدان بیاورد، از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان استفاده کند و برای مساله، راه‌حل بسازد.»

این کاربر که تا پیش از توقف فعالیت نوبت شبانه کتابخانه ملی، به صورت مستمر از این امکان مطالعاتی استفاده می‌کرده، در ادامه گلایه‌اش می‌گوید: «در کشور‌هایی که کتابخانه ملی‌شان شیفت شب ندارد، معمولا شبکه‌ای گسترده از کتابخانه‌های عمومی محلی، کتابخانه‌های دانشگاهی در دسترس، فضا‌های مطالعه شهری، حمل‌ونقل عمومی کارآمد، کتابخانه‌های محله‌ای، مراکز فرهنگی، کافه‌کتاب‌ها، فضا‌های کار اشتراکی، کتابخانه‌های دانشگاهی بازتر و امکانات دیجیتال گسترده وجود دارد.

در ایران کمبود زیرساخت مطالعه، ضعف کتابخانه‌های عمومی استاندارد، بسته بودن بسیاری از فضا‌های دانشگاهی به روی عموم و گرانی فضا‌های کار اشتراکی، کتابخانه ملی را به یکی از معدود پناهگاه‌های جدی مطالعه و پژوهش تبدیل کرده است. اتفاقا حضور گسترده کاربران، سرمایه سازمان است. تراکم مراجعه‌کنندگان به کتابخانه ملی، یک فرصت بزرگ برای تبدیل کتابخانه ملی به مرکز زنده دانش و فرهنگ است.»

بازخوانی تعطیلی نوبت شبانه مطالعه در کتابخانه ملی

کاربران نوبت شبانه مطالعه کتابخانه ملی، پیش از این هم چند بار با توقف موقت این فرصت مطالعاتی مواجه شده بودند و در آخرین نوبت و از اردیبهشت ۱۴۰۲، امکان حضور شبانه‌روزی کاربران در تالار‌های کتابخانه ملی، به‌طور کامل لغو و اعلام شد که حداکثر فرصت حضور کاربران در تالار مطالعه، ساعت ۲۴ نیمه‌شب خواهد بود.

سابقه راه‌اندازی نوبت شبانه مطالعه در کتابخانه ملی به شهریور سال ۱۳۹۰ باز می‌گردد. از همان سال هم استفاده از این امکان مطالعاتی و پژوهشی برای همه کاربران ممکن نبود بلکه طبق مقررات این مرکز فرهنگی، تنها کاربرانی که مشغول به تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته، سطح سه حوزه، دکترای حرفه‌ای، کارشناسی ارشد پیوسته از ترم ۹ به بالا بودند، می‌توانستند از نوبت شبانه مطالعه کتابخانه ملی استفاده کنند.

خرداد ۱۳۹۳، نوبت شبانه مطالعه کتابخانه ملی به ساعت ۱۰ شب محدود شد که به دنبال این محدودیت که طبق اعلام سخنگوی سازمان اسناد و کتابخانه ملی، به دلیل تعداد اندک کاربران در این نوبت مطالعاتی بود، بیش از ۵۰۰ نفر از اعضای کتابخانه ملی در نامه‌ای خطاب به رییس‌جمهوری وقت، خواستار رفع این محدودیت شدند و درنهایت، با دستور سیدرضا صالحی امیری که در آن زمان ریاست کتابخانه ملی را برعهده داشت، نوبت شبانه‌روزی مطالعه در ساختمان قدیمی کتابخانه ملی در خیابان سی‌تیر راه‌اندازی شد.

با شیوع کرونا از بهمن ۱۳۹۸، با دستور ستاد ملی مقابله با کرونا، کتابخانه ملی به مدت ۴ ماه تعطیل بود و پس از بازگشایی هم، ساعات مطالعه و تعداد کاربران محدود شد و توسعه فعالیت‌ها به دستور‌العمل‌های جدید ستاد ملی مقابله با کرونا مشروط شد. بهار ۱۴۰۰ که با ورود سویه جدید ویروس، سلامت عمومی جامعه با خطر جدی‌تری نسبت به سویه‌های قبلی مواجه شد، کتابخانه ملی مثل سایر اماکن عمومی تعطیل شد و این‌بار هم کاربران با نامه‌هایی که برای ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی، دفتر رهبری، رییس‌جمهوری، رییس قوه قضاییه و معاون اول رییس‌جمهوری فرستادند، خواستار بازگشایی کتابخانه و برقراری نوبت شبانه مطالعه شدند که این اعتراض البته به دلیل ملاحظات سلامت‌محور ستاد ملی مقابله با کرونا به جایی نرسید و تعطیلی کتابخانه ملی تا اواخر اردیبهشت ۱۴۰۰ ادامه داشت و از این زمان هم ساعات حضور کاربران، تا ۷ غروب محدود شده بود.

آذر ۱۴۰۱، دولت وقت با دستورات ابلاغی از نهاد‌ها خواست که با توجه به برودت هوا در مصرف انرژی صرفه‌جویی کنند. به دنبال این ابلاغ، مدیریت کتابخانه ملی با اطلاعیه‌ای خطاب به کاربران اعلام کرد: «با شدت گرفتن موج سرما در کشور و لزوم مصرف بهینه انرژی جهت کمک به شبکه انتقال گاز و همچنین لزوم بهینه‌سازی و تعمیر تاسیسات کتابخانه ملی، از تاریخ ۲۸ آذر ۱۴۰۱ تا اطلاع ثانوی، ساعت فعالیت تالار عمومی کتابخانه ملی از ۸ صبح تا ۲۴ می‌باشد که برای اعضا مطابق ضوابط و ثبت‌نام قبلی در نوبت‌های مربوطه قابل استفاده خواهد بود.»

این محدودیت زمانی تا اوایل تابستان سال ۱۴۰۲ هم ادامه داشت که البته به دلیل شرایط خاص بعد از رخداد‌های پاییز ۱۴۰۱، برخی کاربران می‌گفتند که این محدودیت با همین شرایط در ارتباط است.

کاربران معترض که امیدوار بودند از ابتدای سال ۱۴۰۲ و با گرم شدن هوا، محدودیت زمانی نوبت شبانه مطالعه در کتابخانه ملی کاهش یابد، با تداوم این محدودیت مواجه شدند و اردیبهشت ۱۴۰۲ در نامه‌ای با ۵۰۰ امضا خطاب به رییس‌جمهوری با رونوشت برای دفتر رهبری و رییس مجلس، خواستار رفع محدودیت‌ها و برقراری نوبت شبانه مطالعه شدند، اما این درخواست‌ها پاسخی دریافت نکرد و از سال ۱۴۰۲، در تنها کتابخانه کشور که امکان حضور شبانه‌روزی برای کاربران داشت، ساعت حضور تا نیمه شب محدود شد و این محدودیت زمانی تا ۹ اسفند پارسال هم ادامه داشت تا اینکه در نوبت جدید فعالیت کتابخانه ملی حدود سه روز بعد از آغاز آتش‌بس و از هفته پایانی فروردین امسال، محدودیت جدید برای حضور کاربران به ۹ شب تسری یافت.