تعاملات اقتصادی مسکو - پکن در سال‌های اخیر چطور بوده است؟

به گزارش مجله خبری نگار، روز گذشته سفر دو روزه ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه به چین به پایان رسید. این سفر که پس از سفر دونالد ترامپ به چین انجام شد، توجه بسیاری از سوی رسانه‌های جهانی را به خود جلب کرده است. گفته می‌شود مسکو و پکن ۴۰ توافق‌نامه را در حوزه‌های مختلف اعم از اجرای طرح‌های مشترک در زمینه صادرات گاز ال‌ان‌جی روسیه به چین، توسعه خطوط لوله موجود برای انتقال نفت و همچنین ایجاد سازوکار‌های جدید تعامل مالی بین روسیه و چین، گسترش همکاری در حوزه فناوری هسته‌ای، فناوری اطلاعات، گردشگری و... امضا کرده‌اند. این موارد را می‌توان به‌صورت زیر نیز دسته‌بندی کرد.

۱. اولین بخش، بخش انرژی است. انرژی همچنان ستون اصلی روابط اقتصادی چین و روسیه باقی می‌ماند.

۲. تسویه تجاری دومین محور توافقات دوطرف بوده است. دو کشور درباره افزایش صادرات نفت، توسعه زیرساخت‌های انرژی گسترش تجارت با یوان و روبل، کاهش وابستگی به دلار و توسعه کانال‌های مالی خارج از کنترل غرب تأکید کردند.

۳. یکی از بخش‌های مهم توافق‌ها مربوط به هوش مصنوعی و همکاری‌های فناورانه است. 

۴. بخش چهارم، بخش حمل‌ونقل و لجستیک است. دو کشور توافق‌هایی در حوزه کریدور‌های حمل‌ونقل، لجستیک، اتصال ریلی و تجارت مرزی امضا کردند.

۵. بخش پنجم مربوط به همکاری‌ها در حوزه آموزش، فرهنگ و گردشگری است.

بعد سیاسی و ژئوپلیتیکی سفر نیز مربوط به بیانیه جهان چندقطبی بود که پوتین و شی جین‌پینگ در این بیانیه از نظم جهانی تحت رهبری آمریکا انتقاد و بر جهان چندقطبی تأکید کردند. آن‌چنان که در ادامه شرح داده می‌شود، یکی از مهم‌ترین اقداماتی که روسیه و چین در سال‌های اخیر انجام دادند، راه‌اندازی سیستم تسویه تجاری دوجانبه است که این موضوع به دولت روسیه کمک کرده روبل را طی چندسال جنگ با کمترین نوسان محافظت کند. به‌طوری‌که در ابتدای سال ۲۰۲۲ و شروع جنگ روسیه- اوکراین در حالی که هر دلار حدود ۷۰ تا ۷۵ روبل بوده این عدد هنوز هم به‌رغم چندین نوسان مقطعی، در این محدوده باقی مانده است. این اتفاق، یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های مواجهه ایران و روسیه با مسئله تحریم‌ها طی سال‌های اخیر بوده است.

جهش ۲ برابری تجارت چین-روسیه پس از جنگ

در موضوع تجارت چین-روسیه شاید بتوان نقطه عطف اول را در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ ترسیم کرد، جایی که تجارت دو کشور از حدود ۹ تا ۲۹ میلیارد دلار در سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۶ به ۴۰ تا ۶۰ میلیارد دلار رسید. نقطه عطف دوم در تجارت دو کشور مربوط به سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ است. در این سال‌ها تجارت دو کشور که طی سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۷ بین ۶۰ تا ۸۰ میلیارد دلار در نوسان بود، به یکباره در سال ۲۰۱۸ به ۱۰۷ میلیارد دلار رسید و این عدد تا سال ۲۰۲۰ برای سه سال حول و حوش ۱۰۰ میلیارد دلار می‌چرخید. به نظر می‌رسد در آن سال‌ها (۲۰۱۷ به بعد) با ورود دونالد ترامپ به کاخ سفید و افزایش تهدیدات آمریکا علیه چین، چینی‌ها همزمان توجه زیادی برای تامین نفت و انرژی از یک کشور قدرتمند (هم نظامی و هم انرژی) کرده‌اند. مورد دوم، مربوط به تحریم‌هایی است که اتحادیه اروپا و آمریکا علیه روسیه و به ویژه بخش نفت و انرژی این کشور اعمال کرده‌اند که موجب شده روس‌ها نیز با از دست رفتن بازار‌های غربی، به فکر توسعه روابط با شرق باشند. این وضعیت از جنگ اول روسیه-اوکراین شروع شده و در جنگ دوم که سال ۲۰۲۲ رخ داد به اوج خود رسیده است. طی سال‌های اخیر با حذف تدریجی نفت و گاز روسیه از بازار اروپا، همزمان که آمریکا و دیگر کشور‌ها به منبع واردات انرژی اتحادیه اروپا تبدیل شدند، چین بازار بزرگی برای روسیه ایجاد کرد و همزمان سهم خود از بازار روسیه را افزایش داد. بر اساس داده‌های گمرک چین، در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ حجم تجارت دو کشور به ۲۴۵ و ۲۲۸ میلیارد دلار رسیده است. این اعداد تقریباً نزدیک به ۱.۵ تا ۱.۶ برابر اعداد سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ است.

ترکیب تجارت چین-روسیه

طبق پایگاه داده تجارت بین‌الملل COMTRADE، واردات چین از روسیه در سال ۲۰۲۴ که نزدیک به ۱۳۰ میلیارد دلار بوده، حدود ۷۳ درصد از آن مربوط به نفت، سوخت‌ها، میعانات و فرآورده‌های نفتی بوده است. در رتبه دوم سنگ معدن با سهم ۴.۳ درصدی قرار دارد. آلومینیوم با سهم ۳ درصدی سوم بوده و چوب و اشیای چوبی، زغال چوب با سهم ۲.۴ درصدی در رتبه چهارم قرار دارد. در رتبه پنجم مس با سهم ۲.۳ درصدی، آبزیان با سهم ۲ درصد، چربی‌ها و روغن‌های حیوانی، گیاهی، مواد شیمیایی معدنی، ترکیب فلزات گران‌بها، ایزوتوپ‌ها، کودها، سنگ‌های قیمتی، فلزات، سکه‌ها، خمیر چوب، مواد سلولزی الیافی، نیکل و لاستیک‌ها نیز مجموعاً با سهم ۷ درصدی در رتبه‌های بعدی قرار دارند. کاغذ و مقوا، ماشین‌آلات، راکتور‌های هسته‌ای، دیگ‌های بخار، دانه روغنی، غلات، دانه، میوه‌ها، گوشت و احشای خوراکی، پسماندها، ضایعات صنایع غذایی، علوفه دام، مواد شیمیایی آلی، پلاستیک‌ها، غلات و مصنوعات از آهن یا فولاد نیز مجموعاً با سهم ۶ درصدی در سبد صادراتی روسیه به چین قرار دارند. در واقع، بخش عمده و اصلی صادرات روسیه به چین را نفت و انرژی و مشتقات آن تشکیل می‌دهد. در سال ۲۰۲۴ از واردات ۱۱۵ میلیارد دلاری روسیه از چین بخش عمده آن، کالا‌های صنعتی و فناوری‌محور بوده است. ماشین‌آلات و تجهیزات صنعتی با سهم ۲۳.۷ درصدی، خودرو و وسایل نقلیه با سهم ۲۲ درصدی، تجهیزات الکترونیکی با سهم ۱۳.۸ درصدی، کفش و پوشاک با سهم ۵.۵ درصدی، پلاستیک و مواد پلیمری با سهم ۳.۸ درصدی، آهن و فولاد و مصنوعات فلزی با سهم ۳.۳ درصدی، تجهیزات پزشکی و اپتیکی با سهم ۲.۸ درصدی، مواد شیمیایی با سهم ۲.۴ درصدی، اسباب‌بازی و کالا‌های مصرفی و مبلمان و تجهیزات خانگی هر کدام با سهم ۱.۴ درصدی بیشترین کالا‌هایی بوده که وارد روسیه شده‌اند. سهم سایر کالا‌ها نیز ۱۸ درصد بوده که این کالا‌ها شامل طیف زیادی از اقلام هستند.

فرمول روسی برای تجارت در دوره جنگ

به جرئت می‌توان گفت مهم‌ترین پروژه‌ای که چین و روسیه در این سال‌ها پیش برده‌اند، موضوع طراحی، راه‌اندازی و اجرای سیستم تسویه تجاری دوجانبه یا همان راه‌اندازی سیستم پرداخت رسمی خارج از چهارچوب امنیتی آمریکا و غرب است. بر اساس گزارش روزنامه فایننشال تایمز، تا قبل از سال ۲۰۱۵ دلار سهم ۹۰ درصدی در تجارت روسیه و چین داشت. این عدد در سال ۲۰۲۰ برای نخستین بار به زیر ۵۰ درصد سقوط کرد. طی سال ۲۰۲۰، دلار سهم ۴۶ درصدی، یورو سهم ۳۰ درصدی و یوان و روبل نیز سهم حدود ۲۴ درصدی داشت. پس از جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب، سهم دلار تقریباً فروپاشید و یوان به ارز اصلی تجارت دوجانبه تبدیل شد. میخائیل میشوستین، نخست وزیر سابق روسیه در سال ۲۰۲۳ هنگام آغاز مذاکرات با لی کیانگ، نخست وزیر چین، گفت سهم ارز‌های ملی در تسویه حساب‌های متقابل بین روسیه و چین از ۹۵ درصد فراتر رفته است. میشوستین یادآوری کرد تجارت متقابل بین کشور‌ها با سرعت بالایی در حال توسعه است و گردش مالی تجارت در سال ۲۰۲۳ از ۱.۶ تریلیون یوان یا ۲۰ تریلیون روبل فراتر رفته است. وی گفت روسیه و چین همکاری فعالی را در چهارچوب‌های دولتی برقرار کرده‌اند و تعامل سیستماتیک بین پنج کمیته بین دولتی و بیش از ۸۰ نهاد و ساختار هماهنگ‌کننده مشترک را تضمین می‌کنند. آنتون سیلوانوف، وزیر دارایی روسیه در اواخر سال ۲۰۲۵ رسماً اعلام کرد سهم تسویه‌حساب‌های تجاری روسیه و چین با ارز‌های ملی (یوان و روبل) از مرز ۹۹ درصد عبور کرده است.

یوری اوشاکوف، دستیار سیاست خارجی کرملین، پیش از سفر اخیر ولادیمیر پوتین به چین اعلام کرد «تقریباً تمام» پرداخت‌های مربوط به تجارت میان دو کشور اکنون با یوان و روبل انجام می‌شود؛ موضوعی که به گفته او، چین و روسیه را در برابر تحریم‌های غرب محافظت می‌کند. بر اساس گزارش رویترز، یوان تحت نظام «شناور مدیریت‌شده» معامله می‌شود، درحالی‌که روبل تحت کنترل‌های ارزی قرار دارد؛ کنترل‌هایی که روسیه برای مقابله با تحریم‌های غرب پس از جنگ اوکراین اعمال کرده است. درمجموع، بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای و تحلیل‌های موسسات بین‌المللی، راه‌اندازی سیستم پرداخت رسمی و تسویه تجاری دوجانبه چین و روسیه، بزرگ‌ترین هدیه چینی‌ها به روس‌ها برای عبور از تحریم‌های سنگین آمریکا و غرب بوده است. تحلیلگران می‌گویند این سیستم تسویه تجاری باعث شده روس‌ها به پشتوانه سیستم پرداخت رسمی، از شر هزاران تراستی و صرافی خلاص شوند. همچنین برخی گزارش‌ها نشان می‌دهد روسیه حتی در تجارت با هندی‌ها که پس از چین، بیشترین سهم در خرید کالا‌های روسی را دارند، سیستم تسویه تجاری دوجانبه روبل-روپیه را انتخاب می‌کنند. این وضعیت یعنی راه‌اندازی سیستم پرداخت رسمی از طریق تجارت دوجانبه در طول تحریم‌ها از سوی روسیه دقیقاً نقطه مقابل انتخاب‌های ایران است. در ایران برخلاف تصمیم روسیه، پس از حذف کشور از سیستم بانکی جهانی، سیستم تراستی و صرافی برای دور زدن تحریم‌ها انتخاب شد و شوربختانه نتایج تلخ آن در طول سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴ بار‌ها کشور را دچار چالش‌های بزرگ امنیتی، التهابات ارزی و هدررفت منابع و فساد (ناشی از عدم بازگشت ارز) کرد.

منبع: فرهیختگان-مهدی عبداللهی