وضعیت فلزات سنگین در گردوی معروف!

به گزارش مجله خبری نگار، گردو یکی از پرمصرف‌ترین خشکبار درختی در جهان است و سال‌هاست به عنوان یک ماده مغذی در سبد غذایی خانواده‌ها جای دارد. این محصول پس از بادام، دومین خشکبار پر تولید دنیا به شمار می‌رود و کشور‌هایی مانند چین، آمریکا و ایران از تولیدکنندگان اصلی آن هستند. گردو به دلیل داشتن اسید‌های چرب مفید، ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و مواد معدنی مختلف، در کاهش خطر بیماری‌های قلبی و عروقی نقش دارد و مطالعات متعدد نشان داده‌اند که مصرف آن می‌تواند به بهبود وضعیت چربی خون و کاهش التهاب کمک کند. روغن گردو نیز به عنوان منبعی سرشار از ترکیبات زیست‌فعال، در صنایع غذایی و تولید مکمل‌های طبیعی کاربرد گسترده‌ای دارد.

با وجود این فواید، موضوع آلودگی محصولات کشاورزی به فلزات سنگین در سال‌های اخیر به یکی از نگرانی‌های مهم حوزه سلامت تبدیل شده است. استفاده بی‌رویه از کود‌های شیمیایی و آفت‌کش‌ها می‌تواند باعث تجمع فلزات سنگین در خاک و منابع آب شود و این عناصر از طریق ریشه گیاهان وارد محصولات غذایی شوند. فلزاتی مانند سرب، نیکل، کروم، مس، روی و منگنز اگر بیش از حد مجاز وارد بدن شوند، می‌توانند پیامد‌های جدی برای سلامت داشته باشند. برای نمونه، سرب با آسیب عصبی به‌ویژه در کودکان مرتبط است و نیکل می‌تواند مشکلات ریوی و پوستی ایجاد کند. برخی فلزات نیز در صورت تجمع طولانی‌مدت، خطر آسیب به کبد، کلیه یا سیستم عصبی را افزایش می‌دهند. به همین دلیل بررسی میزان این عناصر در مواد غذایی پرمصرف اهمیت زیادی دارد.

عیسی سلگی، استاد گروه علوم و مهندسی محیط زیست دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه ملایر، به همراه دو همکار دانشگاهی خود، پژوهشی را در همین راستا و درباره وضعیت فلزات سنگین در گردوی تولیدشده در شهرستان تویسرکان انجام داده‌اند. این مطالعه که با تمرکز بر ارزیابی ریسک فلزات سنگین در گردو صورت گرفت، تلاش داشت تصویری روشن از میزان این عناصر و خطر احتمالی آنها برای مصرف‌کنندگان ارائه دهد.

در این تحقیق، ۴۵ نمونه گردو از سه شهر و ۱۵ روستای شهرستان تویسرکان جمع‌آوری شد تا نمونه‌ها نماینده مناسبی از کل منطقه باشند. پس از آماده‌سازی نمونه‌ها در آزمایشگاه، با استفاده از روشی موسوم به هضم اسیدی، عناصر موجود در آنها استخراج شد. سپس غلظت فلزات سنگین با دستگاه جذب اتمی اندازه‌گیری شد؛ دستگاهی که برای سنجش دقیق مقدار عناصر فلزی در مواد مختلف به کار می‌رود. در نهایت برای ارزیابی خطر احتمالی مصرف این گردو‌ها نیز از شاخص‌های علمی خاص استفاده شد. این شاخص‌ها نشان می‌دهند که میزان دریافت روزانه فلزات از طریق مصرف ماده غذایی، چه اثری بر سلامت دارد و آیا از حد مجاز فراتر می‌رود یا خیر.

نتایج این بررسی‌ها که در فصلنامه «مهندسی بهداشت محیط» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی البرز منتشر شده‌اند، نشان دادند میانگین غلظت فلزاتی مانند مس، روی، آهن و منگنز در نمونه‌های بررسی‌شده به ترتیب حدود ۱۲، ۴۳، ۵۴ و ۲۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم بوده است. بررسی‌های آماری نشان دادند که میانگین برخی عناصر مانند آهن، منگنز، سدیم و پتاسیم بسته به محل نمونه‌برداری تفاوت معناداری داشته است. همچنین بین برخی فلزات سنگین و عناصر معدنی همبستگی مشاهده شد، به این معنا که افزایش یا کاهش یک عنصر با تغییر عنصر دیگر همراه بوده است.

بر اساس ارزیابی ریسک، مقدار شاخص‌های مرتبط در هر دو گروه سنی کودکان و بزرگسالان کمتر از عدد یک و در محدوده مجاز بود. این یافته نشان می‌دهد که مصرف این گردو‌ها از نظر اثرات غیرسرطان‌زا، خطر قابل توجهی برای سلامت ندارد. هرچند میانگین غلظت مس و منگنز بالاتر و روی و آهن پایین‌تر از مقادیر توصیه‌شده توسط فائو و سازمان بهداشت جهانی گزارش شد، اما سطح کلی فلزات بررسی‌شده در حدی نبود که تهدید جدی برای مصرف‌کنندگان ایجاد کند.

مقایسه با داده‌های سایر کشور‌های جهان نشان داد که میزان آهن، روی، منگنز و سدیم در گردو‌های این منطقه بالاتر و پتاسیم پایین‌تر از میانگین جهانی بوده است، در حالی که مس تفاوت چشمگیری نداشت. این نتایج نشان می‌دهند شرایط خاک، آب و شیوه‌های کشاورزی می‌تواند بر ترکیب عناصر موجود در محصول اثر بگذارد. از آنجا که تویسرکان یکی از مناطق مهم تولید گردو در کشور است، توجه به کیفیت خاک و مدیریت مصرف کود و آفت‌کش اهمیت ویژه‌ای دارد.

پژوهشگران تاکید کرده‌اند که هرچند نتایج فعلی از نظر ریسک غیرسرطان‌زا نگران‌کننده نیست، اما وجود فلزات سنگین در نمونه‌ها نشان می‌دهد پایش مستمر و کنترل منابع آلاینده ضروری است. مدیریت صحیح مصرف نهاده‌های کشاورزی و جلوگیری از ورود آلاینده‌ها به خاک می‌تواند به حفظ کیفیت این محصول ارزشمند کمک کند و اطمینان مصرف‌کنندگان را افزایش دهد.