موج گرمای اسفندماه چه علتی دارد؟

به گزارش مجله خبری نگار/جام جم، افزایش محسوس دمای هوا در آخرین ماه فصل زمستان، پدیده‌ای است که امسال بیش از سال‌های گذشته جلب توجه کرده. در حالی‌که انتظار می‌رود این فصل با سرما، بارش برف و تقویت ذخایر آبی همراه باشد، بسیاری از مناطق کشور روز‌هایی را تجربه می‌کنند که دمای آن به شکل غیرمعمولی بالاتر از میانگین بلندمدت است. این وضعیت نه‌تنها الگوی رایج زمستان را بر هم زده بلکه نگرانی‌هایی جدی درباره پیامد‌های آن برای منابع طبیعی و آبی ایجاد کرده است.

برخی کارشناسان این گرمای نابهنگام را نشانه‌ای از تشدید تغییرات اقلیمی می‌دانند. به باور این گروه، افزایش فراوانی رخداد‌های حدی، از جمله موج‌های گرمای خارج از فصل، بیانگر برهم خوردن تعادل اقلیمی در مقیاس جهانی است؛ تغییری که خود را در قالب زمستان‌های کوتاه‌تر، تابستان‌های طولانی‌تر و نوسانات شدید دمایی نشان می‌دهد. از نگاه آنان، تکرار چنین الگو‌هایی در سال‌های اخیر می‌تواند هشداری جدی درباره روند‌های بلندمدت اقلیمی باشد. در مقابل، عده‌ای دیگر معتقدند آنچه رخ داده بیش از آن‌که نشانه تغییر اقلیم باشد، حاصل جابه‌جایی و استقرار الگو‌های خاص جوی است. به گفته این کارشناسان، جو زمین ماهیتی پویا دارد و گاهی استقرار سامانه‌های پرفشار یا الگو‌های شبیه به فصل گرم در عرض‌های جغرافیایی میانی می‌تواند موجب افزایش دمای موقت در زمستان شود. از این منظر، برای قضاوت قطعی درباره نقش تغییر اقلیم، باید روند‌های چندساله و داده‌های بلندمدت مورد بررسی قرار گیرد.

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور در پاسخ به این پرسش که آیا موج گرمای اسفندماه طبیعی است می‌گوید: «این شرایط غیرعادی است و هم‌اکنون دمای کشور بین ۷ تا ۸ درجه گرم‌تر از حد معمول گزارش می‌شود.»

وظیفه تأکید می‌کند که این افزایش دما خسارت قابل توجهی به طبیعت وارد می‌کند و موجب آب شدن سریع‌تر برف‌های مناطق بالادست می‌شود؛ مسأله‌ای که به گفته او ذخیره برفی کشور برای فصل گرم سال را کاهش خواهد داد.

هشدار درباره کاهش ذخایر برفی

هر پدیده‌ای باید در زمان طبیعی خود رخ دهد؛ گرما و سرما نیز از این قاعده مستثنی نیستند. رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور در این باره می‌افزاید: «هنگامی که گرما به شکل نابهنگام و خارج از روال طبیعی بروز می‌کند، تبعات منفی برای طبیعت به‌همراه دارد. تداوم گرما می‌تواند موجب شکوفه‌دهی زودهنگام درختان و بیدار شدن پیش از موعد آنها از خواب زمستانی شود.»

در چنین شرایطی با بازگشت ناگهانی سرما، شکوفه‌ها دچار سرمازدگی شده و محصولات باغی و کشاورزی آسیب می‌بینند. او درباره نسبت دادن این رخداد به تغییرات اقلیمی توضیح می‌دهد که وقوع یک‌ساله چنین پدیده‌ای را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه تغییر اقلیم دانست، اما در صورت تکرار و تداوم، می‌توان آن را ناشی از تغییرات اقلیمی قلمداد کرد. وظیفه درباره علت گرمای فعلی می‌گوید: «جو زمین ماهیتی متغیر دارد و همواره ثابت نیست. در حال حاضر الگویی شبیه به الگوی فصل گرم یا تابستانه بر کشور حاکم شده که موجب بروز گرمای نابهنجار در اغلب نقاط شده است.» این وضعیت محدود به ایران نیست و برخی کشور‌های همسایه نیز شرایط مشابهی را تجربه می‌کنند.

به گفته او، طی روز‌های آینده موجی از سامانه‌های جوی از کشور عبور خواهد کرد که موجب کاهش نسبی دما می‌شود. با این حال، از شنبه تا دوشنبه هفته آینده موج دیگری وارد کشور خواهد شد که افت محسوس دما را به همراه دارد.

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور در عین حال تأکید می‌کند: «این تغییرات دمایی خبر خوشی از نظر بارش به همراه ندارد و سامانه‌های پیش‌رو بارندگی قابل‌توجهی ایجاد نخواهند کرد.» طبق گفته‌های کارشناسان هواشناسی، طی دو تا سه هفته آینده یعنی تا هفته پایانی اسفندماه، اغلب مناطق کشور با نابهنجاری منفی بارش روبه‌رو خواهند بود؛ وضعیتی که به‌جز سواحل شمالی و تا حدودی دامنه‌های رشته‌کوه البرز، سایر نقاط ایران را دربر می‌گیرد و در این مناطق بارش‌های پراکنده‌ای خواهیم داشت.

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی با بیان این‌که هفته بعد با افت حدود ۶ درجه‌ای دمای میانگین مواجهیم، عنوان می‌کند: «طی هفته جاری دمای اغلب مناطق شمال تا شرق کشور حدود ۳ تا ۶ درجه بالاتر از نرمال پیش‌بینی می‌شود. همچنین از ۱۰ اسفند به بعد افت دمای شدید را تجربه خواهیم کرد.»

گرمای زودهنگام و ذوب سریع برف‌ها باعث می‌شود در فصل گرم سال ذخیره کافی برای تغذیه رودخانه‌ها وجود نداشته باشد و جریان آنها ضعیف‌تر از حد معمول شود. او با اشاره به چشم‌انداز تابستان پیش‌رو توضیح می‌دهد: «انتظار می‌رود وضعیت اقلیمی از فاز لانینا به سمت ال‌نینو تغییر کند؛ شرایطی که معمولا با تابستان‌های گرم‌تر همراه است. بر این اساس، احتمال مواجهه با تابستانی نسبتا گرم وجود دارد.»

احد وظیفه به پیامد‌های انرژی این نوسانات دمایی اشاره می‌کند ومی‌گوید: «افزایش دمای فعلی در زمستان می‌تواند مصرف گاز را به‌طور موقت کاهش دهد، اما در مقابل، تابستان گرم‌تر موجب افزایش تقاضای برق خواهد شد و احتمال تشدید ناترازی انرژی را بالا می‌برد.» بنابراین مهم‌ترین اثر منفی گرمای کنونی، کاهش ذخایر برفی و پیامد‌های آن بر منابع آب و جریان رودخانه‌ها در فصل گرم سال است.

پیامد‌های افزایش دما

میزان افزایش دمای هوا در مناطق مختلف متفاوت است و در برخی نقاط بین ۱۰ تا ۱۳ درجه و حتی در مواردی تا ۱۵ درجه بیش از میانگین بلندمدت ثبت شده. صادق ضیائیان، رئیس مرکز ملی پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوای سازمان هواشناسی کشور در این خصوص می‌گوید: «این حجم از گرما فاصله قابل‌توجهی با میانگین بلندمدت دمای کشور دارد. اگرچه نمی‌توان این پدیده را کاملا نادر دانست، اما شدت گرمای فعلی در فصل زمستان کم‌تکرار بوده و در سال‌های گذشته به‌ندرت رخ داده است.»

به گفته او، از ابتدای هفته سامانه‌ای جوی از شمال‌غرب وارد کشور شده که به‌تدریج سایر مناطق را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. در روز‌های آینده، کاهش دما در اغلب نقاط کشور محسوس خواهد بود.

ضیائیان علت این نوسانات دمایی را تغییر در الگو‌های جوی عنوان می‌کند و می‌گوید: «تا اوایل هفته آینده شرایط به سمت بهبود پیش می‌رود و از شدت گرما کاسته خواهد شد.»

رئیس مرکز ملی پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوای سازمان هواشناسی کشور با اشاره به پیامد‌های این گرمای زودهنگام هشدار می‌دهد که افزایش دما می‌تواند بر ذخایر منابع آبی و سد‌ها تأثیرگذار باشد. گرمای فعلی موجب ذوب زودهنگام ذخایر برفی در ارتفاعات شده است در حالی‌که این برف‌ها به‌طور طبیعی باید در فصل بهار ذوب شوند. بسیاری از کارشناسان این حوزه بر این باورند که ذوب پیش‌رس برف‌ها چرخه طبیعی آب را بر هم می‌زند و می‌تواند مدیریت منابع آبی در ماه‌های آینده را با چالش مواجه کند.

ضیائیان با اشاره به روند‌های جهانی تغییرات اقلیمی می‌گوید: «تابستان پیش‌رو به‌طور طبیعی گرم‌تر از میانگین بلندمدت خواهد بود و با توجه به تغییرات اقلیمی رخ‌داده در جهان، احتمال طولانی‌تر شدن دوره گرما نیز وجود دارد.»