فقیر باش تا مردم بخندند! پشت پرده فرمول آشنای کمدی‌های ایرانی

به گزارش مجله خبری نگار، فقر به یکی از فرمول‌های تکراری خنداندن مخاطب در کمدی‌های سینمای ایران تبدیل شده است؛ جایی که شخصیت‌ها برای فرار از تنگنای اقتصادی دست به هر کاری می‌زنند و فاصله طبقاتی، درماندگی و حتی عبور از اخلاق به دستمایه خنده تبدیل می‌شود.

در بخش قابل توجهی از کمدی‌های سینمای ایران، فقر به موتور محرک داستان و مهم‌ترین ابزار تولید خنده تبدیل شده است؛ شخصیت‌هایی که برای فرار از تنگنای اقتصادی، حاضرند دست به هر کاری بزنند؛ از دروغ و فریب گرفته تا تغییر هویت و عبور از مرز‌های اخلاقی. گویی در سینمای کمدی، فقیر بودن به‌تنهایی برای ساختن یک موقعیت خنده‌دار کافی است.

مروری بر آثاری مانند «بورسیه»، «خانم والده»، «آنتیک»، «ناپلئون در باغ زردآلو» و حتی «آینه بغل» نشان می‌دهد که فقر تا چه اندازه به یک الگوی آشنا در کمدی‌سازی تبدیل شده است. در «خانم والده»، زن‌پوشی در پیوند با گرفتاری اقتصادی شخصیت‌ها به یکی از موقعیت‌های کمیک داستان تبدیل می‌شود و در «آینه بغل» نیز اختلاف طبقاتی و مواجهه دو جهان اقتصادی متفاوت، زمینه‌ساز بخش مهمی از طنز فیلم است. در «رحمان ۱۴۰۰» نیز تقابل جهان فرودستان و صاحبان ثروت، بخش مهمی از موقعیت‌های داستانی را شکل می‌دهد.

در واقع، این آثار اغلب دو جهان مجزا ترسیم می‌کنند؛ جهان پولدارانی که در رفاه و برخورداری زندگی می‌کنند و جهان فقیرانی که گرفتار بدهی، محرومیت و تلاش برای بقا هستند. در این دوگانه، فاصله طبقاتی به‌جای آنکه الزاماً موضوع نقد مناسبات اقتصادی و اجتماعی باشد، به بستری برای خنداندن مخاطب تبدیل می‌شود. گویی تماشاگر باید به درماندگی فقرا، رفتار‌های عجیب آنها و تلاششان برای نزدیک شدن به جهان ثروتمندان بخندد. در چنین روایتی، فقر خود به یک ویژگی کمیک تبدیل می‌شود و شخصیت فقیر اغلب در قالب انسانی گرفتار، مستأصل و مضحک بازنمایی می‌شود.

وجه دیگر این الگو، نوع مواجهه شخصیت‌ها با فقر و راه‌های رهایی از آن است. در برخی از این فیلم‌ها، تنگنای اقتصادی چنان به بن‌بست شخصیت‌ها تبدیل می‌شود که برای خروج از آن، هر اقدامی مجاز به نظر می‌رسد. در «کفایت مذاکرات» نیز می‌توان این الگو را بررسی کرد؛ جایی که تلاش برای عبور از وضعیت نامطلوب اقتصادی، شخصیت‌ها را به سمت راه‌حل‌هایی غیرمتعارف سوق می‌دهد. در این منطق روایی، دروغ، فریب و عبور از قواعد معمول می‌توانند در سایه فقر توجیه شوند و حتی به دستمایه خنده تبدیل شوند.

البته استفاده از فقر در کمدی نه مسئله‌ای تازه است و نه به‌خودی‌خود آسیب محسوب می‌شود. فقر، شکاف طبقاتی و مناسبات اقتصادی ظرفیت بالایی برای خلق طنز اجتماعی دارند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که فقر به تنها ابزار خنداندن مخاطب تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که فیلم‌ساز به‌جای خلق موقعیت‌های تازه، شخصیت‌هایش را در تنگنای مالی قرار می‌دهد و از استیصال آنها کمدی می‌سازد.

این رویکرد دو آسیب جدی دارد؛ نخست، تکرار فرمول‌های روایی و تقلیل شخصیت‌ها به تیپ‌هایی مانند بدهکار، گرفتار و فرصت‌طلب؛ دوم، بازتولید کلیشه‌ای طبقاتی که در آن فقر با رفتار‌های مضحک و خلاف عرف گره می‌خورد. در چنین شرایطی، سینما به‌جای آنکه مناسبات تولیدکننده فقر یا رفتار صاحبان قدرت و ثروت را به چالش بکشد، خنده را متوجه کسانی می‌کند که خود درگیر محرومیت‌اند.

کمدی سینمای ایران بیش از آنکه به فقیر کردن شخصیت‌ها برای خنداندن مخاطب نیاز داشته باشد، به تخیل روایی و سوژه‌های متنوع احتیاج دارد. پرسش اصلی این است: چرا در بخش قابل توجهی از کمدی‌های ما، برای خنداندن مردم باید ابتدا شخصیت‌ها را فقیر کرد و سپس به استیصال آنها خندید؟