جنگ بر سر استارلینک بالا گرفت!

به گزارش مجله خبری نگار/آنا، اختلاف میان ایلان ماسک، مدیرعامل اسپیس‌ایکس، و مقام‌های اوکراینی بر سر استفاده نظامی از شبکه اینترنت ماهواره‌ای استارلینک وارد مرحله تازه‌ای شده است. ماسک ارتش اوکراین را متهم کرده که برخلاف شرایط استفاده از سرویس تجاری استارلینک، از این شبکه برای انجام حملات تهاجمی با پهپاد‌های مسلح استفاده کرده است؛ ادعایی که مقام‌های نظامی و مشاوران دولت اوکراین با اشاره به محدودیت‌های فنی موجود رد می‌کنند. این اختلاف پس از آن شدت گرفت که ارتباط ماهواره‌ای برخی پهپاد‌های اوکراینی هنگام حرکت با سرعت بالا قطع شد و گزارش‌هایی درباره اختلال در عملیات پهپادی و سامانه‌های دفاعی این کشور منتشر شد. ماسک می‌گوید محدودیت‌های اعمال‌شده برای جلوگیری از استفاده غیرمجاز از خدمات تجاری اسپیس‌ایکس بوده، اما طرف اوکراینی تأکید دارد پهپاد‌های نظامی از سرویس استارشیلد استفاده می‌کنند که برای کاربرد‌های دفاعی و نظامی طراحی شده است. در نهایت، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، از رفع محدودیت‌های جدید خبر داده، هرچند درباره مسئولیت اعمال آنها و صحت اتهام مطرح‌شده از سوی ماسک هنوز اختلاف‌نظر وجود دارد.

ماسک استفاده از استارلینک برای حملات تهاجمی را نقض قرارداد می‌داند

ایلان ماسک روز شنبه در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد استفاده از استارلینک تجاری برای انجام حملات تهاجمی پهپادی با هدف کشتن افراد، هیچ‌گاه براساس شرایط خدمات این شبکه مجاز نبوده است. او مدعی شد ارتش اوکراین برخلاف این محدودیت از سرویس تجاری برای حملات نظامی استفاده کرده و اسپیس‌ایکس طی هفته گذشته راه سوءاستفاده از این شبکه را مسدود کرده است. ماسک در توضیح تفاوت میان محصولات این شرکت تأکید کرد استارلینک یک سرویس ارتباطی تجاری و غیرنظامی است، در حالی که استارشیلد به‌عنوان سامانه‌ای جداگانه برای فعالیت‌های نظامی توسعه یافته و تصمیم‌گیری درباره استفاده عملیاتی از آن در اختیار دولت و ارتش آمریکا قرار دارد. به گفته او، محدودیت‌های مربوط به استارشیلد باید از سوی نهاد‌های نظامی آمریکا تعیین شوند و نباید با سیاست‌های استفاده از استارلینک تجاری اشتباه گرفته شوند.

مدیرعامل اسپیس‌ایکس همچنین در واکنش به اظهارات ولودیمیر زلنسکی مدعی شد رئیس‌جمهور اوکراین پیش‌تر به استفاده از استارلینک در حملات پهپادی میان‌برد علیه اهداف نظامی روسیه در مناطق اشغالی اشاره کرده است. زلنسکی در یکی از پیام‌های خود گفته بود نیرو‌های اوکراینی از ارتباطات استارلینک برای حمله به اهداف نظامی در سرزمین‌های اشغال‌شده استفاده می‌کنند. با این حال، مشخص نیست منظور او از استارلینک در آن پیام، سرویس تجاری این شرکت بوده یا به‌صورت کلی به زیرساخت ماهواره‌ای اسپیس‌ایکس اشاره داشته است. در مکاتبات و اظهارات مقام‌های دولتی اوکراین، نام‌های استارلینک و استارشیلد گاهی به‌جای یکدیگر استفاده می‌شوند و همین موضوع تشخیص دقیق سامانه مورد استفاده در عملیات‌های مشخص را دشوار کرده است. تا زمان انتشار این گزارش، شواهد فنی مستقلی که نقض شرایط استفاده از سرویس تجاری را به‌طور قطعی اثبات کند، ارائه نشده است.

مقام‌های اوکراینی استفاده تهاجمی از استارلینک تجاری را غیرممکن می‌دانند

سرگئی بسکرستنوف، مشاور فناوری‌های دفاعی رئیس‌جمهور اوکراین، اتهام ماسک را رد کرده و توضیح داده است که محدودیت‌های فنی موجود اساساً امکان استفاده از استارلینک تجاری در عملیات پهپادی میان‌برد و دوربرد را از بین می‌برند. به گفته او، پایانه‌های استارلینک در خاک اوکراین، از جمله مناطق تحت اشغال روسیه، پیش‌تر به محدودیت سرعت جابه‌جایی بین ۷۰ تا ۹۰ کیلومتر بر ساعت مجهز شده بودند. چنین محدودیتی باعث می‌شود پایانه ارتباطی نصب‌شده روی یک وسیله متحرک، پس از عبور از سرعت مجاز نتواند به فعالیت عادی ادامه دهد. این مقام اوکراینی همچنین تأکید کرده شبکه استارلینک در خاک روسیه فعال نیست و به همین دلیل استفاده از نسخه تجاری برای هدایت پهپاد‌ها در حملات میان‌برد یا عمیق در خاک روسیه از نظر فنی امکان‌پذیر نیست.

سرگئی استرننکو، مشاور سابق وزارت دفاع اوکراین و مسئول کنونی یک سازمان تأمین‌کننده پهپاد‌های نظامی، نیز اظهارات ماسک را رد کرده است. او توضیح داده که از بهمن سال گذشته سامانه‌ای مبتنی بر فهرست تجهیزات مجاز برای مدیریت اتصال پایانه‌های ماهواره‌ای در اوکراین به اجرا درآمده است. براساس این سازوکار، پایانه‌های ثابت می‌توانند برای استفاده غیرنظامی یا نظامی ثبت شوند، اما تجهیزاتی که قرار است هنگام حرکت ارتباط ماهواره‌ای داشته باشند، باید در فهرست ویژه قرار بگیرند و از طریق سرویس نظامی استارشیلد فعالیت کنند. استرننکو معتقد است چنین محدودیتی باعث شده استفاده از استارلینک تجاری برای هدایت پهپاد‌های نظامی عملاً امکان‌پذیر نباشد و تمام مأموریت‌های پهپادی نیازمند ارتباط ماهواره‌ای متحرک از مسیر استارشیلد انجام شوند. البته این توضیحات موضع مقام‌های اوکراینی درباره ساختار دسترسی به شبکه است و جزئیات فنی سامانه‌های مورد استفاده در تمام عملیات‌های نظامی به‌طور مستقل تأیید نشده‌اند.

محدودیت سرعت ارتباط ماهواره‌ای عملیات پهپادی را مختل کرده بود

اختلاف اخیر از اواسط مهر آغاز شد؛ زمانی که نیرو‌های اوکراینی با اختلال در ارتباط ماهواره‌ای برخی تجهیزات نظامی متحرک مواجه شدند. گزارش‌های اولیه حاکی از آن بودند که پایانه‌های ارتباطی نصب‌شده روی پهپاد‌ها پس از رسیدن به سرعتی در محدوده ۱۳۰ تا ۱۶۱ کیلومتر بر ساعت، ارتباط خود را با شبکه از دست می‌دادند. این محدودیت با محدودیت قدیمی ۷۰ تا ۹۰ کیلومتر بر ساعت برای پایانه‌های تجاری تفاوت داشت و بر تجهیزات نظامی دارای اتصال به استارشیلد نیز تأثیر می‌گذاشت. اهمیت این مسئله به استفاده گسترده ارتش اوکراین از ارتباطات ماهواره‌ای برای هدایت پهپادها، هماهنگی عملیات و حفظ ارتباط میان واحد‌های عملیاتی بازمی‌گردد. برخلاف ارتباطات رادیویی متعارف که ممکن است در محیط‌های دارای جنگ الکترونیک با اختلال مواجه شوند، ارتباط ماهواره‌ای می‌تواند امکان کنترل تجهیزات را در فاصله‌های بیشتر فراهم کند، هرچند خود این فناوری نیز مصونیت مطلق در برابر اختلال یا قطع ارتباط ندارد.

محدودیت سرعت به‌ویژه برای پهپاد‌های رهگیر اهمیت داشت که برای مقابله با پهپاد‌های تهاجمی سریع، از جمله نمونه‌های مجهز به موتور جت، استفاده می‌شوند. چنین پهپاد‌هایی برای نزدیک شدن به هدف و حفظ ارتباط با اپراتور باید بتوانند با سرعت بالا حرکت کنند و قطع ارتباط ماهواره‌ای می‌تواند کارایی آنها را کاهش دهد. مقام‌های اوکراینی همچنین اعلام کرده‌اند این محدودیت بر برخی عملیات‌های تهاجمی علیه تجهیزات و خطوط پشتیبانی نیرو‌های روسیه در مناطق اشغالی تأثیر گذاشته است. اختلال در ارتباطات ماهواره‌ای علاوه بر مأموریت‌های پهپادی، می‌تواند هماهنگی لجستیکی و انتقال اطلاعات میان واحد‌های نظامی را نیز دشوار کند. به همین دلیل، دولت اوکراین طی روز‌های گذشته برای رفع محدودیت‌ها با مقام‌های آمریکایی رایزنی کرده و خواستار بازگرداندن شرایط ارتباطی پیشین شده بود.

اوکراین از بازگشت ارتباط ماهواره‌ای در سرعت بالای ۴۰۰ کیلومتر خبر داد

وزارت دفاع اوکراین روز شنبه ۲ آبان اعلام کرد محدودیت‌های جدید برطرف شده‌اند و سامانه‌های نظارتی این وزارتخانه، برقراری ارتباط پایدار استارلینک و استارشیلد را هنگام حرکت تجهیزات با سرعت بیش از ۴۰۰ کیلومتر بر ساعت ثبت کرده‌اند. منظور از این رقم، سرعت حرکت وسیله مجهز به پایانه ماهواره‌ای است و نباید با سرعت انتقال داده یا پهنای باند اینترنت اشتباه گرفته شود. اوهِن خمارا، وزیر دفاع اوکراین، در توضیح این تحول اعلام کرد بازگشت ارتباطات به وضعیت عملیاتی پیشین برای نیرو‌های حاضر در خطوط مقدم، مأموریت‌های پهپادی، ارتباطات و پشتیبانی لجستیکی اهمیت زیادی دارد. وزارت دفاع این کشور همچنین تأکید کرده پایش عملکرد سامانه‌های ماهواره‌ای ادامه خواهد داشت تا از پایداری ارتباط در شرایط مختلف عملیاتی اطمینان حاصل شود.

ولودیمیر زلنسکی نیز اعلام کرد روند بازیابی ارتباطات از شب قبل آغاز شده و تا صبح شنبه، سرعت مجاز حرکت تجهیزات به سطح موردنیاز نیرو‌های اوکراینی رسیده است. او با قدردانی از مقام‌های آمریکایی و افرادی که در پیگیری این موضوع نقش داشتند، بازگشت ارتباط پایدار را برای دفاع در برابر پهپاد‌های انتحاری سریع و پشتیبانی از نیرو‌های مستقر در خطوط مقدم ضروری دانست. با این حال، مشخص نیست چه تغییر فنی مشخصی برای رفع محدودیت‌ها اعمال شده و آیا تمام تجهیزات نظامی به شرایط قبلی بازگشته‌اند یا خیر. وزارت دفاع اوکراین تنها تأیید کرده که سامانه‌های نظارتی این کشور ارتباط پایدار در سرعت‌های بالاتر از ۴۰۰ کیلومتر بر ساعت را ثبت کرده‌اند و جزئیات بیشتری درباره حداکثر سرعت پشتیبانی‌شده یا میزان دسترسی تمام واحد‌های نظامی منتشر نکرده است.

مسئولیت اعمال محدودیت‌ها میان ماسک و دولت آمریکا محل اختلاف است

یکی از جنجالی‌ترین بخش‌های ماجرا، مشخص نبودن نهاد مسئول اعمال محدودیت‌های جدید است. ماسک پیش‌تر تأکید کرده بود استارشیلد تحت کنترل دولت آمریکا قرار دارد و هرگونه تصمیم درباره محدودیت سرعت یا نحوه استفاده از آن باید از سوی ارتش آمریکا و در نهایت رئیس‌جمهور این کشور اتخاذ شود. در مقابل، دونالد ترامپ اعلام کرده شخصاً دستور محدود کردن ارتباطات ماهواره‌ای اوکراین را صادر نکرده است. مقام‌های دولت آمریکا نیز در اظهاراتی، تصمیم‌گیری درباره دسترسی به خدمات استارلینک را در حوزه اختیارات اسپیس‌ایکس دانسته‌اند. هم‌زمان گزارش‌های متفاوتی منتشر شده که برخی دستور محدودسازی را به نهاد‌های دولتی آمریکا و برخی دیگر به تصمیم مستقیم ماسک نسبت می‌دهند. با وجود این اختلاف روایت‌ها، هنوز توضیح رسمی و یکپارچه‌ای درباره چگونگی اتخاذ تصمیم و مسئولیت نهایی اجرای آن منتشر نشده است.

اختلاف بر سر استفاده نظامی از استارلینک سابقه طولانی‌تری دارد. اسپیس‌ایکس در سال ۲۰۲۳ تأیید کرده بود اقداماتی برای جلوگیری از استفاده از سرویس تجاری این شرکت در هدایت پهپاد‌های تهاجمی اوکراین انجام داده است، زیرا قرارداد خدمات استارلینک چنین کاربردی را مجاز نمی‌دانست. این شرکت در مقابل، استارشیلد را برای ارائه خدمات ارتباطی و ماهواره‌ای تخصصی به نهاد‌های دفاعی و اطلاعاتی توسعه داده است. استارشیلد از زیرساخت ماهواره‌ای مشترک با استارلینک بهره می‌برد، اما امکانات امنیتی، تجهیزات و شرایط قراردادی متفاوتی دارد. اوکراین نیز از طریق توافق‌هایی با دولت آمریکا به بخشی از ظرفیت این سامانه نظامی دسترسی پیدا کرده است. همین ارتباط پیچیده میان زیرساخت تجاری اسپیس‌ایکس، قرارداد‌های نظامی آمریکا و نیاز‌های عملیاتی اوکراین باعث شده تعیین مرز دقیق مسئولیت‌ها به موضوعی اختلاف‌برانگیز تبدیل شود.

ماسک در ادامه اظهارات خود تأکید کرده که استارلینک همچنان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های ارتباطی مورد استفاده اوکراین است و قطع کامل آن می‌تواند پیامد‌های جدی برای نیرو‌های مستقر در خطوط مقدم داشته باشد. او حتی مدعی شده توقف خدمات این شبکه ممکن است باعث فروپاشی سریع خطوط دفاعی اوکراین شود؛ ادعایی که ارزیابی مستقل و قطعی درباره آن در دسترس نیست. با وجود بازگشت ارتباطات ماهواره‌ای به سرعت‌های عملیاتی پیشین، اختلاف بر سر حدود مجاز استفاده از استارلینک و اختیار اعمال محدودیت‌های فنی همچنان حل‌نشده باقی مانده است. تحولات اخیر اهمیت وابستگی زیرساخت‌های ارتباطی نظامی به خدمات شرکت‌های خصوصی را برجسته کرده، زیرا تصمیم‌های فنی یا قراردادی ارائه‌دهندگان این خدمات می‌توانند مستقیماً بر توان عملیاتی نیرو‌های استفاده‌کننده تأثیر بگذارند.