گانودرما؛ قارچ پرطرفدار، اما نه بی‌خطر!

به گزارش مجله خبری نگار/رکنا،گانودرما این روز‌ها فقط در عطاری‌ها فروخته نمی‌شود. پودر، کپسول، دمنوش و قهوه گانودرما را در داروخانه، فروشگاه اینترنتی و حتی سوپرمارکت هم می‌شود پیدا کرد. همین در دسترس بودن باعث شده خیلی‌ها آن را بی‌خطر بدانند، فقط، چون «طبیعی» است.

واقعیت کمی پیچیده‌تر است. بیشتر افراد سالم در مصرف کوتاه‌مدت مشکل جدی پیدا نمی‌کنند. با این حال، گزارش‌هایی از آسیب کبدی، تداخل دارویی و واکنش آلرژیک هم ثبت شده است. در این گزارش، عوارض قارچ گانودرما را بر اساس منابع پزشکی معتبر مرور می‌کنیم. همچنین نشان می‌دهیم کدام عارضه واقعاً ثبت شده و کدام فقط شایعه است.

عوارض قارچ گانودرما چیست؟

عوارض قارچ گانودرما در بیشتر افراد خفیف و گذراست و معمولاً با قطع مصرف برطرف می‌شود. مرکز سرطان مموریال اسلون کترینگ آمریکا این موارد را رایج‌ترین عوارض گزارش‌شده می‌داند:

تهوع و ناراحتی معده

بی‌خوابی

خشکی دهان

یبوست

خارش پوست

سرگیجه

سازمان غذا و دارو هم در سال ۱۳۹۸ فهرست مشابهی اعلام کرد. در این فهرست خشکی دهان، گلو و بینی همراه با خارش، ناراحتی معده، ضایعات پوستی، خون‌دماغ و مدفوع خونی آمده بود.

این عوارض چقدر شایع‌اند؟

در مطالعه‌های انسانی، عارضه جدی کم دیده شده است. مرور سیستماتیک کاکرین درباره گانودرما در درمان سرطان نتیجه پنج مطالعه کنترل‌شده روی بیماران سرطانی را کنار هم گذاشت. فقط یکی از آنها عارضه ثبت کرده بود: تهوع و بی‌خوابی خفیف. هیچ آسیب جدی به خون یا کبد هم در این مطالعه‌ها گزارش نشد.

در مطالعه‌ای دیگر، ۸۴ فرد مبتلا به دیابت نوع ۲ به مدت ۱۶ هفته روزانه ۳ گرم گانودرما یا دارونما (قرص بی‌اثر) خوردند. عوارض در گروه گانودرما بیشتر از گروه دارونما نبود. در مطالعه کوچک‌تری روی ۱۶ داوطلب سالم هم مصرف ۱۰ روزه عصاره، تغییری در نوار قلب و آزمایش‌های خون ایجاد نکرد.

اما یک نکته را نباید فراموش کرد. این مطالعه‌ها چند روز تا چند ماه طول کشیده‌اند. پس درباره مصرف چندساله گانودرما اطلاعات کمی وجود دارد.

گانودرما به چه شکل‌هایی مصرف می‌شود و چرا شکلش مهم است؟

قارچ گانودرما قارچی چوبی، سفت و براق است که روی تنه و کنده درختان پهن‌برگ می‌روید. نام علمی رایج آن Ganoderma lucidum است و در بازار با نام‌های ریشی و لینگ‌جی هم شناخته می‌شود. طعمش تلخ و بافتش مثل چوب است. برای همین مثل قارچ خوراکی پخته نمی‌شود و به این شکل‌ها به بازار می‌آید:

برش خشک‌شده که در آب جوشانده و مثل دمنوش نوشیده می‌شود (روش سنتی)

پودر کل قارچ

عصاره در کپسول یا قرص

پودر اسپور، یعنی سلول‌های تولیدمثلی بسیار ریز قارچ

محصولات ترکیبی مثل قهوه، چای و شکلات گانودرما

شکل مصرف روی عوارض اثر دارد. دو گزارش شناخته‌شده آسیب کبدی از هنگ‌کنگ و تایلند آمده است. هر دو بیمار پیش‌تر جوشانده سنتی گانودرما را بدون مشکل مصرف کرده بودند. مشکل کبدی یک تا دو ماه پس از رفتن سراغ پودر گانودرما شروع شد.

محصولات ترکیبی هم حساب جداگانه‌ای دارند. در قهوه گانودرما معمولاً قهوه فوری، شکر و کریمر هم هست. پس بی‌خوابی، تپش قلب یا ترش کردن بعد از آن ممکن است به کافئین و بقیه مواد مربوط باشد، نه به خود قارچ. ترکیب دقیق هر محصول را فقط از برچسبش می‌شود فهمید.

آسیب کبدی؛ عارضه‌ای نادر، اما جدی

در میان عوارض قارچ گانودرما، جدی‌ترین نگرانی به کبد مربوط است. پایگاه LiverTox مؤسسه ملی سلامت آمریکا آسیب‌های کبدی ناشی از دارو‌ها و مکمل‌ها را ثبت می‌کند. این پایگاه به گانودرما رتبه D داده است، یعنی «علت احتمالی، اما نادر» آسیب کبدی.

طبق LiverTox، تعداد کمی گزارش موردی از چین، ژاپن، تایلند و هند ثبت شده است. بیشتر این گزارش‌ها اطلاعات کاملی ندارند. در برخی هم علت‌های دیگری مثل سنگ کیسه صفرا، دارو‌های دیگر یا آلودگی محصول بررسی و رد نشده بود. با توجه به مصرف گسترده گانودرما در دنیا، این پایگاه آسیب کبدی ناشی از آن را بسیار نادر می‌داند.

نادر بودن به معنی بی‌اهمیت بودن نیست. در موردی که سال ۲۰۰۵ در تایلند ثبت شد، مصرف پودر گانودرما با هپاتیت برق‌آسا همراه بود و بیمار جان باخت. هپاتیت برق‌آسا یعنی التهاب ناگهانی و شدیدی که کبد را از کار می‌اندازد.

علائم آسیب کبدی معمولاً یک تا دو ماه پس از شروع مصرف ظاهر می‌شود. البته فاصله چند روز تا شش ماه هم گزارش شده است. این نشانه‌ها را جدی بگیرید:

خستگی غیرعادی و بی‌اشت‌هایی

تهوع و درد شکم

ادرار تیره

زرد شدن پوست یا سفیدی چشم

اگر هر کدام از این علائم را داشتید، مصرف را قطع کنید و برای آزمایش آنزیم‌های کبدی به پزشک مراجعه کنید. در بیشتر موارد ثبت‌شده، کبد بیماران یک تا سه ماه پس از قطع مصرف به حالت عادی برگشت.

تداخل دارویی؛ خطری که کمتر درباره‌اش حرف زده می‌شود

برای کسی که داروی همیشگی مصرف می‌کند، تداخل دارویی از عوارض خود گانودرما مهم‌تر است. راهنمای گیاهان دارویی مرکز سرطان مموریال اسلون کترینگ مهم‌ترین تداخل‌های گانودرما را فهرست کرده است. سازمان غذا و دارو هم درباره چند تداخل هشدار داده است.

دارو‌های رقیق‌کننده خون و جراحی

در مطالعه‌های آزمایشگاهی، گانودرما جلوی به هم چسبیدن پلاکت‌ها را گرفته است. پلاکت‌ها سلول‌هایی هستند که خونریزی را بند می‌آورند. به همین دلیل، مصرف گانودرما همراه وارفارین یا دارو‌های ضدپلاکت ممکن است احتمال خونریزی را بالا ببرد. عصاره گانودرما همچنین ممکن است عدد آزمایش‌های انعقادی مثل INR و PT را بالا ببرد، یعنی خون دیرتر لخته شود.

در افراد سالم، تصویر آرام‌تر است. در مطالعه‌ای روی ۴۰ داوطلب سالم، مصرف روزانه ۱٫۵ گرم گانودرما به مدت چهار هفته، اختلالی در انعقاد خون ایجاد نکرد. با این حال، سازمان غذا و دارو مصرف آن را برای افراد دچار اختلال خونریزی توصیه نکرده است. این سازمان همچنین گفته مصرف گانودرما باید دست‌کم دو هفته پیش از جراحی قطع شود.

دارو‌های فشار خون

سازمان غذا و دارو مصرف هم‌زمان گانودرما با دارو‌های کاهنده فشار خون را تداخل‌دار دانسته است. این سازمان مصرف آن را برای افرادی که فشار خون بسیار پایین دارند هم توصیه نکرده است. اگر داروی فشار خون مصرف می‌کنید، شروع گانودرما را با پزشکتان هماهنگ کنید.

دارو‌های سرکوب‌کننده ایمنی و بیماری‌های خودایمنی

گانودرما سیستم ایمنی را تحریک می‌کند. به همین دلیل ممکن است برای کسانی که داروی سرکوب‌کننده ایمنی می‌خورند، مثل بیماران پیوند عضو، ایمن نباشد. مرکز مموریال اسلون کترینگ احتمال داده گانودرما بیماری‌های خودایمنی پوست را شروع یا بدتر کند. هنوز معلوم نیست گانودرما واقعاً علت این مشکل باشد.

شیمی‌درمانی و دارو‌هایی که کبد تجزیه می‌کند

بیماران سرطانی از مصرف‌کنندگان اصلی گانودرما هستند. در مطالعه‌های آزمایشگاهی، گانودرما فعالیت چند آنزیم کبدی (CYP۳A، CYP۱A۲ و CYP۲E۱) را کم کرده است. این آنزیم‌ها بسیاری از دارو‌ها را تجزیه می‌کنند. هنوز معلوم نیست این اثر در بدن انسان هم سطح دارو‌ها را تغییر دهد یا نه. احتمال تداخل با برخی دارو‌های شیمی‌درمانی هم مطرح شده است. این نگرانی فعلاً نظری است، یعنی از روی نحوه اثر دارو‌ها حدس زده شده و در بیماران تأیید نشده است. اگر شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی می‌شوید، گانودرما را فقط با اطلاع پزشک معالج مصرف کنید.

حساسیت و آلرژی؛ به‌ویژه با پودر اسپور

خارش و ضایعات پوستی از عوارض گزارش‌شده گانودرماست. سازمان غذا و دارو هم به آلرژی ناشی از تنفس اسپور این قارچ اشاره کرده است.

در مطالعه‌ای در کانادا، ۲۴ نفر از ۲۹۴ مراجعه‌کننده کلینیک آلرژی، یعنی حدود ۸ درصد، به عصاره اسپور یک گونه گانودرما حساسیت نشان دادند. آن مطالعه درباره اسپور‌های موجود در هوا و گونه دیگری از گانودرما بود. با این حال نشان می‌دهد گانودرما‌ها می‌توانند در برخی افراد حساسیت ایجاد کنند.

اگر سابقه آسم یا حساسیت شدید دارید، با احتیاط بیشتری سراغ پودر اسپور بروید. تنگی نفس، تورم لب و صورت یا کهیر گسترده بعد از مصرف، نیاز به رسیدگی فوری پزشکی دارد.

عوارض کمتر شناخته‌شده: وقتی گانودرما آزمایش‌ها را گمراه می‌کند

برخی عوارض گانودرما مستقیماً به بدن آسیب نمی‌زنند، اما می‌توانند پزشک را به اشتباه بیندازند. سه گزارش منتشرشده این را نشان می‌دهند:

بالا رفتن کاذب نشانگر سرطان: در سه بیمار که پودر اسپور گانودرما می‌خوردند، سطح CA۷۲-۴ بی‌دلیل بالا رفت. این نشانگر در پیگیری برخی سرطان‌های گوارشی آزمایش می‌شود. دو نفر از آنها آزمایش‌ها و بررسی‌های غیرضروری را پشت سر گذاشتند.

اسپور شبیه تخم انگل: در تایلند، مردی ۴۹ ساله با اسهال آبکی طولانی به پزشک مراجعه کرد. در مدفوع او اسپور‌های فراوان گانودرما دیده شد که ممکن است با تخم انگل اشتباه گرفته شود. با قطع پودر گانودرما، اسهال بهتر شد.

توده‌های کبدی شبیه سرطان: در ژاپن، در کبد مردی ۶۱ ساله که سرطان راست‌روده‌اش را جراحی کرده بود، چند توده یک تا سه سانتی‌متری پیدا شد. علت، تجمع ائوزینوفیل‌ها (نوعی گلبول سفید) بود. با قطع گانودرما، توده‌ها کاملاً از بین رفتند.

نتیجه عملی ساده است: پیش از هر آزمایش خون، آزمایش مدفوع یا تصویربرداری، به پزشک بگویید گانودرما مصرف می‌کنید.

چه کسانی نباید گانودرما مصرف کنند؟

این گروه‌ها نباید بدون نظر پزشک سراغ گانودرما بروند:

زنان باردار و شیرده: شواهد قابل اعتمادی درباره ایمنی گانودرما در این دوران وجود ندارد.

افراد دچار اختلال خونریزی یا پلاکت پایین و کسانی که داروی رقیق‌کننده خون می‌خورند.

کسانی که جراحی پیش رو دارند: مصرف را دست‌کم دو هفته قبل از عمل قطع کنید.

بیماران پیوند عضو و افرادی که داروی سرکوب‌کننده ایمنی مصرف می‌کنند.

افرادی که بیماری کبدی دارند یا قبلاً با دارو یا مکملی دچار آسیب کبدی شده‌اند.

افرادی که فشار خون پایین دارند یا داروی فشار خون مصرف می‌کنند.

بیماران در دوره شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی.

کودکان: اطلاعات کافی درباره مصرف گانودرما در کودکان وجود ندارد. مرکز مموریال اسلون کترینگ از مسمومیت عصبی پسری ۹ ساله گزارش داده که چند مکمل قارچی را، از جمله گانودرما، با هم مصرف کرده بود.

کیفیت محصول؛ خطری که روی برچسب نوشته نمی‌شود

بخشی از عوارض قارچ گانودرما ممکن است به خود قارچ ربطی نداشته باشد و از کیفیت محصول بیاید. در بررسی‌ای در آمریکا، ۱۹ محصول گانودرما از بازار خریداری و آزمایش شد. فقط در ۵ محصول، یعنی ۲۶٫۳ درصد، مواد مؤثر با آنچه روی برچسب آمده بود هم‌خوانی داشت.

در ایران هم کیانوش جهانپور، سخنگوی وقت سازمان غذا و دارو، مهر ۱۳۹۸ گفت گانودرما فقط به‌عنوان فرآورده غذایی مجوز دارد. به گفته او، هیچ تولیدکننده‌ای مجوز ادعای درمانی برای آن ندارد. تبلیغ گانودرما برای درمان دیابت، سرطان یا بیماری‌های دیگر هم گمراه‌کننده است.

برای کم کردن این خطر، به این نکته‌ها توجه کنید:

محصولی بخرید که پروانه بهداشتی و کد IRC دارد و کد را در سامانه سازمان غذا و دارو استعلام کنید.

گانودرمای جنگلی را بدون تشخیص کارشناس قارچ مصرف نکنید، چون محل رویش و آلودگی احتمالی آن معلوم نیست.

از فروشنده‌ای که وعده درمان قطعی بیماری می‌دهد، خرید نکنید.

چطور احتمال عوارض قارچ گانودرما را کم کنیم؟

چند کار ساده، احتمال بروز عوارض قارچ گانودرما را کم می‌کند یا کمک می‌کند زودتر متوجه آنها شوید:

پیش از شروع، فهرست داروهایتان را به پزشک یا داروساز نشان دهید.

مقدار مصرف را از برچسب محصول بخوانید و از آن بیشتر نخورید. LiverTox مقدار معمول را ۵۰۰ میلی‌گرم تا ۳ گرم در روز ذکر کرده است. مقدار مناسب برای هر فرد به سن و وضعیت سلامت او بستگی دارد و باید با مشورت پزشک یا داروساز تعیین شود.

چند مکمل قارچی را هم‌زمان شروع نکنید تا اگر عارضه‌ای پیدا شد، علتش معلوم باشد.

تاریخ شروع مصرف را یادداشت کنید، چون بیشتر آسیب‌های کبدی در یکی دو ماه اول ظاهر شده‌اند.

با دیدن زردی، ادرار تیره، کبودی بی‌دلیل، خون‌دماغ یا مدفوع خونی، مصرف را قطع کنید و به پزشک مراجعه کنید.

گانودرما را جایگزین داروی تجویزشده نکنید.

سؤال‌های رایج درباره عوارض قارچ گانودرما

آیا گانودرما برای کبد ضرر دارد؟

در بیشتر افراد نه. آسیب کبدی با گانودرما بسیار نادر است، اما موارد جدی و حتی یک مورد مرگ ثبت شده است. بیشتر این موارد با شکل پودری و در یکی دو ماه اول مصرف رخ داده‌اند.

آیا گانودرما باعث ریزش مو یا نارسایی کلیه می‌شود؟

ریزش مو و نارسایی کلیه در فهرست عوارض گانودرما در LiverTox و راهنمای مموریال اسلون کترینگ نیامده است. در یک مطالعه کوتاه‌مدت هم تغییری در آزمایش کراتینین، یعنی شاخص کار کلیه، دیده نشد. این ادعا‌ها بیشتر در سایت‌های فروش دیده می‌شود و در این منابع پشتوانه‌ای ندارد.

عوارض قارچ گانودرما بعد از قطع مصرف برطرف می‌شود؟

عوارض خفیف مثل تهوع، خشکی دهان و بی‌خوابی معمولاً با قطع مصرف برطرف می‌شود. در موارد آسیب کبدی هم بیشتر بیماران یک تا سه ماه پس از قطع مصرف بهبود پیدا کردند. اگر علائم بعد از قطع مصرف ادامه داشت، حتماً به پزشک مراجعه کنید.

آیا قهوه گانودرما عوارض دارد؟

بله. قهوه گانودرما هم عوارض احتمالی گانودرما را دارد و هم عوارض کافئین را. اگر به کافئین حساس هستید، باردارید یا تپش قلب دارید، مقدار کافئین روی برچسب را هم در نظر بگیرید.

جمع‌بندی

عوارض قارچ گانودرما برای بیشتر بزرگسالان سالم، در مصرف کوتاه‌مدت و با مقدار معمول، معمولاً خفیف است. خطر جدی‌تر از دو جا می‌آید: تداخل با دارو‌ها و محصولاتی که کیفیت و منشأ روشنی ندارند. اگر داروی همیشگی مصرف می‌کنید، باردار یا شیرده هستید یا جراحی در پیش دارید، پیش از مصرف گانودرما با پزشک یا داروساز مشورت کنید.