نقد می‌کنیم، اما به نتیجه نمی‌رسیم؛ حلقه مفقوده مطالبه‌گری چیست؟

به گزارش مجله خبری نگار، یکی از پیش‌نیاز‌های نقد مؤثر و مطالبه‌گری هدفمند در جامعه، شناخت ساختارها، وظایف و حدود مسئولیت نهاد‌ها و سازمان‌هاست؛ مهارتی که می‌توان از آن با عنوان «سواد ساختاری» یاد کرد.

بدون این شناخت، ممکن است مسئولیت یک تصمیم به نهادی نسبت داده شود که اختیار اتخاذ آن را نداشته یا عملکرد یک مجموعه به‌جای بررسی دقیق، در میان مجموعه‌ای از نهاد‌های دیگر گم شود.

سواد ساختاری به ما کمک می‌کند میان مسئولیت‌ها تمایز بگذاریم، منشأ مسائل را شناسایی کنیم و به‌جای نقد‌های کلی، مطالبه‌ای روشن و قابل پیگیری داشته باشیم.

ساختارشناسی و سواد ساختاری بسیار مهم است تا در تحلیل روز با شناخت کار نهاد‌ها و سازمان‌های مختلف بتوانیم به درستی در مورد اینکه چه کاری به چیزی باز می‌گردد قضاوت و داوری داشته باشیم.

ذهنیت ساختارمند به درستی می‌تواند موارد مختلف را آنالیز کند و حیطه کارکردی و مسئولیت نهاد‌ها و سازمان‌های مختلف را بررسی کند.

شناخت ساختارها؛ مقدمه قضاوت درست

در جهان امروز، مسائل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی اغلب محصول عملکرد یک فرد یا یک نهاد به‌تنهایی نیستند.

بسیاری از تصمیم‌ها در فرایندی چندمرحله‌ای و با مشارکت مجموعه‌ای از دستگاه‌ها، سازمان‌ها و نهاد‌های نظارتی اتخاذ یا اجرا می‌شوند. در چنین شرایطی، قضاوت درباره عملکرد‌ها بدون شناخت ساختار تصمیم‌گیری و تقسیم مسئولیت‌ها می‌تواند به برداشت‌های نادرست و داوری‌های غیرمنصفانه منجر شود.

سواد ساختاری به معنای شناخت جایگاه هر نهاد در منظومه حکمرانی، آگاهی از اختیارات قانونی، درک وظایف اجرایی و نظارتی و تشخیص ارتباط میان بخش‌های مختلف یک ساختار است.

فردی که از این مهارت برخوردار است، هنگام مواجهه با یک مسئله، تنها به نتیجه نهایی نگاه نمی‌کند؛ بلکه می‌پرسد چه نهادی مسئول تصمیم‌گیری بوده، کدام مجموعه وظیفه اجرا داشته، چه دستگاهی مسئول نظارت بوده و در کدام مرحله احتمال اختلال یا کوتاهی وجود داشته است.

چنین ذهنیتی امکان تحلیل چندلایه مسائل را فراهم می‌کند. به‌جای آنکه همه اتفاقات به یک کلیت مبهم نسبت داده شوند، اجزای مسئله از یکدیگر تفکیک می‌شوند و سهم هر بخش در شکل‌گیری وضعیت موجود مورد بررسی قرار می‌گیرد. این همان تفاوت میان واکنش احساسی به یک رویداد و تحلیل ساختاری آن است.

نقد کلی؛ مانعی در مسیر اصلاح

یکی از مشکلات رایج در فضای عمومی، نادیده گرفتن تفاوت میان مسئولیت‌ها و اختیارات نهاد‌های مختلف است.

گاهی یک مشکل در حوزه خدمات عمومی، اقتصاد یا مدیریت اجرایی رخ می‌دهد، اما در نقد آن، مجموعه‌ای از نهاد‌ها بدون تفکیک نقش‌ها در یک کلیت واحد قرار می‌گیرند. در این وضعیت، مشخص نیست دقیقاً کدام دستگاه باید پاسخ‌گو باشد و چه اقدامی از آن انتظار می‌رود.

نقد کلی ممکن است در ظاهر فراگیر و حتی پرحرارت باشد، اما لزوماً به مطالبه‌ای مؤثر تبدیل نمی‌شود.

وقتی مسئولیت‌ها تفکیک نشده‌اند، امکان پیگیری نتیجه نیز کاهش می‌یابد؛ زیرا هر نهاد می‌تواند مسئولیت اصلی را متوجه بخش دیگری بداند و در میان اتهام‌های متقابل، مسئله اصلی بدون پاسخ باقی بماند.

البته نقد کلیت یک ساختار در مواردی که مسئله واقعاً ریشه‌ای و فراگیر است، می‌تواند ضروری باشد. مسئله آنجاست که این نوع نقد جایگزین بررسی دقیق مسئولیت‌ها شود و بدون شناسایی سازوکار‌های مؤثر بر یک مشکل، همه اجزای ساختار را به یک شکل مورد قضاوت قرار دهد.

مسئولیت‌گریزی در سایه ابهام

یکی از پیامد‌های فقدان سواد ساختاری، فراهم شدن زمینه برای مسئولیت‌گریزی است. در برخی موارد، نهاد‌ها ممکن است با ارجاع مسئولیت به دستگاه‌های دیگر، از پاسخ‌گویی درباره عملکرد خود فاصله بگیرند. این وضعیت زمانی تشدید می‌شود که افکار عمومی نیز شناخت روشنی از حدود اختیارات و وظایف هر نهاد نداشته باشد.

در مقابل، جامعه‌ای که از شناخت ساختاری برخوردار است، می‌تواند میان مسئولیت مستقیم، مسئولیت نظارتی و نقش‌های پشتیبان تمایز قائل شود.

در چنین شرایطی، اگر دستگاهی از انجام وظیفه خود کوتاهی کرده باشد، مطالبه عمومی به‌طور مشخص متوجه همان دستگاه خواهد شد. اگر هم مشکل از ناهماهنگی میان چند مجموعه ناشی شده باشد، نقد باید به سازوکار هماهنگی و تقسیم وظایف نیز توجه کند.

برای مثال، در بررسی یک مشکل اجرایی، صرف مشاهده نتیجه نامطلوب کافی نیست. باید مشخص شود سیاست مربوطه در کجا تدوین شده، اجرای آن بر عهده کدام دستگاه بوده، منابع و اختیارات لازم در اختیار چه مجموعه‌ای قرار داشته و نظارت بر روند اجرا چگونه انجام شده است.

تنها پس از روشن شدن این زنجیره می‌توان درباره سهم هر بخش و راه اصلاح آن داوری کرد.

بنابراین، سواد ساختاری نه ابزاری برای تبرئه نهادها، بلکه روشی برای جلوگیری از فرار از مسئولیت است. این شناخت، هم مانع متهم کردن نهاد‌های فاقد اختیار می‌شود و هم اجازه نمی‌دهد نهاد‌های مسئول پشت ابهام‌ها و پیچیدگی‌های ساختاری پنهان شوند.

مطالبه‌گری هدفمند چگونه به اصلاح می‌انجامد؟

نقد اجتماعی زمانی می‌تواند به اصلاح منجر شود که از مرحله بیان نارضایتی عبور کند و به مطالبه‌ای مشخص برسد.

برای تحقق این هدف، لازم است سه پرسش اساسی مطرح شود. مسئله دقیقاً چیست؟ مسئولیت رسیدگی به آن بر عهده کدام نهاد یا مجموعه است؟ و چه اقدام مشخصی برای اصلاح وضعیت باید انجام شود؟

پاسخ به این پرسش‌ها، مطالبه‌گری را از سطح اعتراض عمومی به سطح پیگیری مسئولیت‌ها ارتقا می‌دهد. در این الگو، مردم می‌توانند عملکرد دستگاه‌ها را با وظایف اعلام‌شده و اختیارات قانونی آنها مقایسه کنند، از نهاد مسئول توضیح بخواهند و نتیجه اقدامات اصلاحی را دنبال کنند.

از سوی دیگر، تمرکز نقد بر محل واقعی بروز مشکل، امکان تشخیص دقیق‌تر نقاط ضعف را نیز فراهم می‌کند. ممکن است مسئله ناشی از ضعف مدیریت، اجرای ناقص قانون، نظارت ناکافی، کمبود منابع یا تداخل وظایف باشد. هرکدام از این عوامل، راهکار متفاوتی می‌طلبد و بدون شناخت ساختاری نمی‌توان نسخه‌ای متناسب با آن ارائه کرد.

البته مسئولیت‌پذیری تنها با شناخت مردم محقق نمی‌شود؛ شفافیت نهادی، دسترسی به اطلاعات، انتشار گزارش عملکرد و وجود سازوکار‌های مؤثر پاسخ‌گویی نیز ضروری است. سواد ساختاری زمانی بیشترین اثر را دارد که با امکان دسترسی به اطلاعات و پیگیری عمومی همراه شود.

سواد ساختاری؛ از نقد پراکنده تا اصلاح واقعی

جامعه برای اصلاح مسائل خود، علاوه بر حق انتقاد و مطالبه‌گری، به توانایی تشخیص منشأ مشکلات نیاز دارد. هرچه شناخت عمومی از ساختارها، اختیارات و مسئولیت‌ها دقیق‌تر باشد، امکان تبدیل نارضایتی‌های پراکنده به مطالبات روشن و قابل ارزیابی بیشتر خواهد شد.

سواد ساختاری به معنای دفاع از نهاد‌ها یا محدود کردن دامنه انتقاد نیست؛ بلکه به معنای دقیق‌تر کردن نقد و جلوگیری از گم شدن مسئولیت‌هاست. این مهارت کمک می‌کند میان خطای فردی، ضعف مدیریتی، نقص قانونی و اختلال در سازوکار‌های نهادی تفاوت بگذاریم و برای هرکدام راهکار متناسبی مطالبه کنیم.

در نهایت، نقد مؤثر از جایی آغاز می‌شود که بدانیم چه کسی، در چه جایگاهی، با چه اختیاراتی و در قبال چه وظیفه‌ای مسئول است.

بدون این شناخت، ممکن است صدای اعتراض بلند باشد، اما مسیر اصلاح همچنان مبهم بماند. سواد ساختاری حلقه اتصال میان آگاهی عمومی، مطالبه‌گری مسئولانه و اصلاح واقعی است؛ حلقه‌ای که تقویت آن می‌تواند هم کیفیت قضاوت اجتماعی را ارتقا دهد و هم هزینه مسئولیت‌گریزی را افزایش دهد.

سواد ساختاری به مثابه کنترل کیفیت و نظارت راهبردی

برای همین سواد و شناخت مسئولیت و وظیفه نهاد‌ها در درون یک ساختار بسیار مهم و حیاتی است.

نقد ساختاری به مانند کنترل کیفیت و نظارت بر روند کار نیز عمل می‌کند. مهمترین کار کنترل کیفیت علاوه بر نظارت عیب‌یابی از مسیر درست اخلال است.

وقتی ساختار برای کسی شناخته شده باشد می‌تواند عیب یابی کند. مثل کار یک مکانیک که ساختار و اجزای یک ماشین را به خوبی می‌شناسد و بر کارکرد هر کدام واقف است و بنابراین با اختلال در نوع عملکرد خودرو می‌تواند حدس بزند در کدام قسمت از این ساختار نقص وجود دارد تا آن را تعمیر و نوسازی کند.