موزه ملی ایران؛ سفری چند هزار ساله از نخستین سفال‌ها تا شکوه هخامنشیان

به گزارش مجله خبری نگار،گاهی برای سفر در تاریخ نیازی نیست از تهران خارج شویم؛ کافی است وارد ساختمانی شویم که درون آن، هزاران سال زندگی، هنر، باور و تجربه انسان‌های این سرزمین در کنار یکدیگر روایت شده است. موزه ملی ایران یکی از همین مکان‌هاست؛ جایی که از ابزار‌های سنگی انسان‌های نخستین تا آثار باشکوه دوره‌های تاریخی و هنر ایران اسلامی، تصویری پیوسته از گذشته ایران پیش روی بازدیدکننده قرار می‌دهد.

پشت در‌های موزه ملی ایران، تهران برای مدتی از هیاهوی خیابان فاصله می‌گیرد. اینجا زمان با ساعت و تقویم سنجیده نمی‌شود؛ یک ویترین ممکن است ما را به هزاران سال پیش ببرد و چند قدم آن‌طرف‌تر، اثری از دوره‌ای دیگر تصویری کاملاً متفاوت از زندگی انسان در ایران پیش روی ما بگذارد.

موزه ملی ایران در خیابان امام خمینی و ابتدای خیابان سی‌تیر قرار گرفته و مجموعه‌ای از آثار باستان‌شناختی و تاریخی ایران را در دو موزه اصلی خود نگهداری و نمایش می‌دهد. موزه ایران باستان، دوره‌ای از پارینه‌سنگی تا پایان دوره ساسانی را روایت می‌کند و موزه باستان‌شناسی و هنر اسلامی ایران، آثار دوره اسلامی تا قاجار را دربر می‌گیرد.

اما جذابیت این مجموعه فقط در تعداد و قدمت آثار خلاصه نمی‌شود؛ آنچه بازدید از موزه ملی ایران را متفاوت می‌کند، امکان دیدن تغییرات زندگی انسان در این سرزمین در یک مسیر نسبتاً کوتاه است.

نخستین ایستگاه؛ انسان پیش از تاریخ

در بخش پیش از تاریخ، خبری از کاخ‌های باشکوه و مجسمه‌های عظیم نیست. در عوض، ابزار‌هایی قرار دارند که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند، اما برای شناخت زندگی انسان‌های نخستین اهمیت زیادی دارند.

سنگ تراش‌خورده، ابزار‌های استخوانی، سفال‌ها و اشیای مربوط به جوامع نخستین، بخشی از داستانی را روایت می‌کنند که پیش از پیدایش خط آغاز شده است. این اشیا نشان می‌دهند انسان چگونه به تدریج مواد طبیعی اطراف خود را شناخت، ابزار ساخت و از یک زندگی متکی بر شکار و گردآوری به سوی سکونت، کشاورزی و تولید پیش رفت.

اهمیت این بخش دقیقاً در همین نکته است؛ تاریخ ایران از شاهان هخامنشی آغاز نمی‌شود. پشت آنچه امروز به عنوان تمدن‌های بزرگ می‌شناسیم، هزاران سال تجربه و تغییر اجتماعی قرار دارد.

موزه ملی ایران آثار دوره‌های پارینه‌سنگی، نوسنگی، مس‌وسنگ، مفرغ و آهن را در کنار آثار دوره‌های تاریخی به نمایش گذاشته است.

داستانی که روی یک ظرف سفالی حرکت می‌کند

در میان آثار مربوط به شهر سوخته، یک ظرف سفالی توجه بسیاری از بازدیدکنندگان را جلب می‌کند؛ ظرفی که روی آن چند تصویر پی‌درپی از یک بز دیده می‌شود.

اگر تصاویر را به ترتیب دنبال کنیم، حرکت حیوان تداعی می‌شود؛ گویی هنرمند باستانی تلاش کرده است حرکت را در یک سطح ثابت نشان دهد.

همین ویژگی باعث شده این ظرف در روایت‌های عمومی با عنوان «قدیمی‌ترین انیمیشن جهان» شناخته شود. با این حال، از نظر علمی بهتر است آن را نمونه‌ای بسیار کهن از نمایش تصویری حرکت بدانیم، نه اینکه با قطعیت چنین عنوانی را به آن نسبت دهیم.

ارزش این اثر در هر صورت کم نیست. ظرفی متعلق به هزاره سوم پیش از میلاد نشان می‌دهد انسان آن روزگار نه تنها با سفالگری و نقش‌آفرینی آشنا بوده، بلکه برای انتقال مفهوم حرکت نیز از تصویر بهره گرفته است.

شاید همین‌جا باشد که یک شیء باستانی از یک ظرف سفالی ساده به سندی درباره خلاقیت انسان تبدیل می‌شود.

وقتی داریوش را از روی سنگ می‌شناسیم

با رسیدن به بخش تاریخی، فضای موزه تغییر می‌کند. آثار تمدن‌های ایلامی، هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی، هر کدام بخشی از تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران را پیش چشم بازدیدکننده قرار می‌دهند.

در میان آنها، تندیس داریوش از آثار شاخص دوره هخامنشی است. این پیکره در شوش کشف شده و سر و بخش بالایی بدن آن از بین رفته است، اما نوشته‌های روی لباس و جزئیات باقی‌مانده همچنان اطلاعات مهمی درباره شخصیت و جایگاه پادشاه در اختیار ما می‌گذارند.

کتیبه‌های روی لباس به چند زبان نوشته شده‌اند و در آنها عنوان‌ها و جایگاه داریوش آمده است. بر اساس معرفی موزه، این مجسمه به دستور داریوش ساخته شده و احتمال داده شده است که برای نصب در معبدی در مصر در نظر گرفته شده باشد.

دیدن این تندیس از نزدیک، تصویری متفاوت از هخامنشیان ارائه می‌دهد. آنچه در کتاب‌های تاریخ درباره گستره قلمرو و قدرت این شاهنشاهی می‌خوانیم، اینجا در قالب یک اثر هنری و کتیبه‌ای قابل مشاهده است.

مردی که نمک، بخشی از زندگی‌اش را حفظ کرد

یکی از متفاوت‌ترین تجربه‌های بازدید از موزه ملی ایران، مواجهه با بقایای مرد نمکی است.

این یافته‌ها از معدن نمک چهرآباد در استان زنجان به دست آمده‌اند؛ محوطه‌ای که فعالیت معدن‌کاری در دوره‌های مختلف تاریخی در آن شناسایی شده است.

شرایط خاص معدن و وجود نمک موجب شده بخش‌هایی از بقایای انسانی و مواد آلی همراه آن، برخلاف بسیاری از بقایای انسانی باستانی، به شکل قابل توجهی حفظ شوند.

همین موضوع اهمیت علمی مردان نمکی را دوچندان کرده است. آنها فقط بقایای یک انسان متعلق به گذشته نیستند؛ همراه خود اطلاعاتی درباره شرایط زندگی، کار و فناوری معدن‌کاران گذشته به همراه آورده‌اند.

اینجا تاریخ دیگر تنها یک روایت درباره پادشاهان نیست؛ زندگی یک انسان معمولی نیز می‌تواند هزاران سال بعد، منبع مطالعه و پژوهش باشد.

طلایی که از دل گورستان مارلیک بیرون آمد

در بخش آثار فلزی، جام زرین مارلیک یکی از آثاری است که به‌راحتی نگاه بازدیدکننده را متوقف می‌کند.

این جام از محوطه باستانی مارلیک در شهرستان رودبار گیلان به دست آمده است؛ محوطه‌ای که گور‌های باستانی آن در میان صخره‌های طبیعی قرار گرفته‌اند و در جریان کاوش‌ها اشیای ارزشمندی از آنها به دست آمده است.

جام مارلیک به اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد تعلق دارد. نقش‌های برجسته روی بدنه آن، از جمله پیکره‌های گاو بالدار و درختی با حالت نمادین، تنها برای زیبایی ساخته نشده‌اند و می‌توانند سرنخ‌هایی از جهان فکری و باور‌های مردمان آن دوره در اختیار پژوهشگران بگذارند.

شاید یکی از جذابیت‌های این جام همین باشد که در کنار زیبایی ظاهری، پرسش‌های زیادی ایجاد می‌کند: این ظرف برای چه کسی ساخته شده بود؟ در چه مراسمی استفاده می‌شد؟ و مردمانی که چنین اثر ظریفی را می‌ساختند، جهان اطراف خود را چگونه می‌دیدند؟

تاریخ فقط در موزه ایران باستان تمام نمی‌شود

اگر تصور کنیم با خروج از ساختمان ایران باستان، روایت تاریخ ایران به پایان رسیده است، بخش مهمی از موزه را از دست داده‌ایم.

ساختمان موزه باستان‌شناسی و هنر اسلامی ایران، بخش دیگری از این مجموعه است که در آن می‌توان مسیر فرهنگ و هنر ایران پس از اسلام را دنبال کرد.

این بنا با الهام از معماری کاخ ساسانی بیشاپور طراحی شده و در سال ۱۳۷۵ برای موزه دوران اسلامی افتتاح شد. پس از بازسازی و تغییر در چیدمان، در سال ۱۳۹۴ دوباره گشایش یافت. آثار آن در تالار‌هایی با موضوعاتی از صدر اسلام، سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی، افشار، زند و قاجار ارائه شده‌اند.

در این بخش، جنس روایت تغییر می‌کند؛ کتاب‌آرایی، خوشنویسی، سفال، فلزکاری، منسوجات و دیگر هنر‌ها نشان می‌دهند که فرهنگ ایرانی پس از اسلام نه تنها ادامه پیدا کرده، بلکه در دوره‌های مختلف شکل‌های تازه‌ای پیدا کرده است.

جایی برای تماشای تاریخ قرآن

تالار قرآن از بخش‌هایی است که حال‌وهوای متفاوتی با تالار‌های باستان‌شناسی دارد. نسخه‌های خطی قرآن و نمونه‌هایی از هنر کتابت، بازدیدکننده را با تاریخ خط، کتاب‌آرایی و هنر‌های وابسته به کتاب آشنا می‌کنند.

تماشای نسخه‌های قدیمی در این تالار، بیش از آنکه صرفاً دیدن یک کتاب تاریخی باشد، فرصتی برای مشاهده تحول خط و شیوه نگارش در دوره‌های مختلف است.

در واقع، در اینجا خودِ کتاب به یک شیء تاریخی تبدیل شده است؛ از نوع خط و جنس کاغذ یا پوست گرفته تا شیوه تذهیب و آرایش صفحات، هر بخش می‌تواند اطلاعاتی درباره فناوری، هنر و فرهنگ دوره‌ای که اثر در آن پدید آمده ارائه کند.

موزه‌ای برای دیدن زندگی، نه فقط شاهان

شاید مهم‌ترین نکته درباره موزه ملی ایران این باشد که اگر با دقت نگاه کنیم، تاریخ را فقط از زاویه پادشاهان روایت نمی‌کند.

یک ابزار سنگی از زندگی انسان‌های نخستین می‌گوید؛ سفال شهر سوخته از خلاقیت هنری؛ مرد نمکی از زندگی و کار معدن‌کاران؛ جام مارلیک از آیین‌ها و باور‌های جوامع باستانی و تندیس داریوش از ساختار قدرت در دوره هخامنشی.

کنار هم قرار گرفتن همین قطعات است که تصویری گسترده‌تر از گذشته ایران می‌سازد.

موزه ملی ایران در حقیقت جایی است که می‌توان تغییرات جامعه ایرانی را نه در قالب یک داستان خطی و ساده، بلکه از طریق اشیایی که از دل محوطه‌های باستانی و مجموعه‌های تاریخی به دست آمده‌اند، دنبال کرد. این آثار گاهی درباره شکوه حکومت‌ها سخن می‌گویند و گاهی درباره زندگی آدم‌هایی که نامشان در هیچ کتاب تاریخی ثبت نشده است.

اگر قصد بازدید دارید

موزه ملی ایران در تهران، میدان امام خمینی، خیابان امام خمینی، ابتدای خیابان سی‌تیر، خیابان پروفسور رولن، شماره یک قرار دارد. دسترسی به مجموعه از طریق مترو نیز امکان‌پذیر است و ایستگاه‌های میدان امام خمینی و حسن‌آباد از گزینه‌های نزدیک به موزه هستند.

طبق اطلاعات فعلی درج‌شده در وبگاه رسمی موزه، ساعت بازدید شنبه تا چهارشنبه از ۹ تا ۱۷ و پنج‌شنبه و جمعه از ۹ تا ۱۸ اعلام شده است. با توجه به امکان تغییر ساعت فعالیت در مناسبت‌ها و فصل‌های مختلف، بهتر است پیش از حرکت آخرین اطلاعات را از وبگاه رسمی موزه اینجا بررسی کرد.

برای دیدن هر دو ساختمان نیز بهتر است چند ساعت زمان در نظر گرفت؛ چراکه عبور سریع از تالار‌ها باعث می‌شود بخش زیادی از جزئیات آثار دیده نشود.

موزه ملی ایران را شاید بتوان یکی از معدود مکان‌های تهران دانست که در آن فاصله میان امروز و هزاران سال پیش، فقط چند قدم است. کافی است از یک تالار به تالار دیگر برویم تا سفری از نخستین ابزار‌های سنگی به شهر‌های باستانی، از شاهنشاهی هخامنشی به دوره ساسانی و از آنجا به هنر ایران اسلامی داشته باشیم؛ سفری که پایانش به جای رسیدن به یک مقصد، با شناخت بهتر گذشته سرزمینی که در آن زندگی می‌کنیم همراه است.