دانشمندان به اثرات مثبت شطرنج بر اختلالات روانی پی برده‌اند

به گزارش مجله خبری نگار، شطرنج نه تنها به عنوان یک بازی فکری، بلکه به عنوان ابزاری مکمل در درمان برخی از مشکلات سلامت روان نیز می‌تواند مفید باشد. دو مطالعه جدید نشان داده‌اند که آموزش تخصصی شطرنج با بهبود عملکرد‌های شناختی و کیفیت زندگی در افراد وابسته به الکل و همچنین در نوجوانانی که تحت درمان روانپزشکی هستند، مرتبط است. این مطالعه نشان نمی‌دهد که شطرنج جایگزین درمان سنتی می‌شود، بلکه به عنوان یک مکمل بالقوه عمل می‌کند. مقاله ایزوستیا به بررسی چگونگی تأثیر شطرنج بر عملکرد‌های شناختی، نتایج به دست آمده توسط شرکت‌کنندگان در مطالعه و دلیل جلب توجه متخصصان به این بازی می‌پردازد.

بازی شطرنجی که در آن برد مهم نیست

نتایج دو مطالعه در مجلات علمی توانبخشی عصبی-روانشناختی و روانشناسی و روانپزشکی بالینی کودک منتشر شد. مطالعه اول، استفاده از آموزش شناختی مبتنی بر شطرنج را در توانبخشی افراد مبتلا به وابستگی به الکل بررسی کرد، در حالی که مطالعه دوم، استفاده از آموزش شناختی مبتنی بر شطرنج را در کودکان و نوجوانانی که تحت درمان روانپزشکی قرار دارند، بررسی کرد.

این برنامه درمانی با یک بازی شطرنج معمولی متفاوت بود. از شرکت‌کنندگان خواسته نشده بود که با یکدیگر رقابت کنند یا درک عمیقی از استراتژی نشان دهند. تمرکز بر مهارت‌های شناختی خاص بود: تمرکز، حافظه کاری، برنامه‌ریزی و حل مسئله. به عنوان مثال، از شرکت‌کنندگان خواسته می‌شد که چیدمان مهره‌های شطرنج را روی صفحه شطرنج به خاطر بسپارند و سپس آنها را بازتولید کنند.

این رویکرد از این واقعیت ناشی می‌شود که شطرنج همزمان چندین عملکرد مغز را درگیر می‌کند. در حین کار با صفحه شطرنج، فرد باید اطلاعات را در حافظه نگه دارد، عناصر متعدد را زیر نظر داشته باشد، توالی اقدامات را برنامه‌ریزی کند، پیامد‌های یک تصمیم را ارزیابی کند و واکنش‌های آنی را کنترل کند. این ترکیب از وظایف است که به عنوان یک گزینه ممکن برای آموزش شناختی، توجه متخصصان را به خود جلب کرده است.

هدف ما توسعه برنامه‌های درمانی است که با زندگی روزمره مرتبط باشند و به طور مؤثر روش‌های درمانی موجود را تکمیل کنند. شطرنج فرصت‌های جالبی را در این زمینه ارائه می‌دهد، زیرا چندین عملکرد شناختی را به طور همزمان درگیر می‌کند.

او گفت هدف چنین برنامه‌هایی ایجاد روش‌هایی است که بتوان آنها را در زندگی روزمره به کار برد و مکمل درمان‌های موجود باشند.

اولین مطالعه شامل افرادی بود که وابستگی به الکل داشتند و همزمان تحت درمان استاندارد قرار داشتند. آنها همچنین یک برنامه ساختار یافته شامل مسائل شطرنج را تکمیل کردند. پس از مداخله، شرکت‌کنندگان نسبت به گروه کنترل، توجه بیشتری را حفظ کردند و همچنین کیفیت زندگی بالاتری را گزارش کردند.

تغییرات مثبت محدود به معیار‌های شناختی نبود. قالب گروهی جلسات، ارتباط و تعامل اجتماعی را در طول توانبخشی تسهیل می‌کرد. شرکت‌کنندگان عموماً این برنامه را مثبت ارزیابی کردند و تمایل آنها برای توصیه آن به یک دوست به طور قابل توجهی افزایش یافت و حتی سه ماه پس از پایان مطالعه نیز همچنان بالا باقی ماند.

مطالعه دوم بر روی نوجوانان ۱۳ تا ۱۷ ساله تحت درمان روانپزشکی متمرکز بود. آنها به مدت شش هفته علاوه بر این، در آموزش شناختی مبتنی بر شطرنج نیز شرکت کردند. در این گروه، محققان همچنین تغییرات مثبتی را مشاهده کردند: حافظه کاری بهبود یافت و خود نوجوانان در مقایسه با گروه کنترل، سلامت روان و کیفیت زندگی بالاتری را گزارش کردند.

نویسندگان بر ماهیت اولیه نتایج خود تأکید می‌کنند. هر دو مطالعه، مطالعات آزمایشی هستند، بنابراین برای تأیید اثر، به آزمایش‌های بزرگتر و پیگیری طولانی‌مدت نیاز است.

علاقه به شطرنج نه تنها به کاربرد‌های درمانی بالقوه آن مرتبط است، بلکه خود بازی یک چالش شناختی پیچیده را ارائه می‌دهد: فرد باید همزمان از توجه، حافظه کاری، برنامه‌ریزی، کنترل تکانه و مهارت‌های حل مسئله استفاده کند. بنابراین، بازی منظم نوعی فعالیت فکری در نظر گرفته می‌شود که مغز را مجبور می‌کند دائماً اطلاعات جدید را پردازش و حفظ کند.

همچنین مطالعات قبلی به مزایای بالقوه آموزش شطرنج اشاره کرده‌اند. به عنوان مثال، در یک مطالعه آزمایشی با بزرگسالان مسن، یک برنامه ۱۲ هفته‌ای با بهبود عملکرد کلی شناختی، توجه، سرعت پردازش اطلاعات، عملکرد‌های اجرایی و کیفیت زندگی همراه بود. با این حال، نویسندگان همچنین به نیاز به تحقیقات بیشتر با نمونه‌های بزرگتر اشاره کردند.

جنبه اجتماعی شطرنج می‌تواند به طور ویژه‌ای مهم باشد. این فعالیت را می‌توان به صورت گروهی تمرین کرد، جایی که می‌توانید در مورد بازی‌ها بحث کنید، با هم مشکلات را حل کنید و با دیگران تعامل داشته باشید. در مطالعه‌ای روی افراد مبتلا به وابستگی به الکل، فعالیت‌های گروهی با بهبود ارتباطات و تعاملات اجتماعی مرتبط بودند. بنابراین، مزایای بالقوه شطرنج ممکن است نه تنها از بار شناختی، بلکه از قالب خود فعالیت مشترک نیز ناشی شود.

با این حال، ادعای اینکه شطرنج یک "مربی مغز" تضمینی است یا از بیماری‌های روانی جلوگیری می‌کند، نادرست خواهد بود. شواهد هنوز متناقض است و نتایج مطالعات فردی را نمی‌توان به طور خودکار به همه تعمیم داد. دقیق‌تر این است که شطرنج را به عنوان یک شکل قابل دسترس از فعالیت فکری و اجتماعی در نظر بگیریم که می‌تواند مزایای شناختی و روانی را فراهم کند.

نویسندگان مطالعات جدید به طور خاص تأکید می‌کنند که هدف آنها جایگزینی شطرنج با روان‌درمانی یا سایر روش‌های درمانی نیست. بلکه، آنها به عنوان یک برنامه مکمل در نظر گرفته شده‌اند که می‌توانند در کنار درمان‌های موجود مورد استفاده قرار گیرند.

نکته‌ی قابل توجه این بود که تغییرات مشابهی در کیفیت زندگی در دو گروه بسیار متفاوت مشاهده شد - افراد وابسته به الکل و نوجوانان مبتلا به اختلالات روانی. برای بیماران مبتلا به این بیماری‌ها، کیفیت زندگی یک ارزش مستقل است: با توانایی کنار آمدن با کار‌های روزمره، ایجاد روابط اجتماعی و بازگشت به یک زندگی فعال مرتبط است.

محققان اکنون می‌خواهند مطالعات بزرگ‌تری انجام دهند تا مشخص کنند کدام گروه‌های بیمار بیشترین سود را از شطرنج می‌برند و چگونه می‌توان چنین آموزشی را به بهترین شکل در برنامه‌های درمانی موجود گنجاند. اگر نتایج اولیه تأیید شود، آموزش شناختی مبتنی بر شطرنج می‌تواند به ابزاری اضافی در شیوه‌های روانپزشکی و توانبخشی تبدیل شود.

هدف ما جایگزینی روش‌های درمانی مرسوم با آموزش مبتنی بر شطرنج نیست. از آنجایی که این روش، گزینه‌ای به راحتی در دسترس و کاربردی است، می‌تواند به عنوان یک مکمل مفید عمل کند.