در شرایط بحرانی و اخبار‌های ناگوار چگونه مراقب سلامت روان کودک مان باشیم؟

به گزارش مجله خبری نگار، مواجهه مداوم کودکان با اخبار خشونت‌آمیز می‌تواند باعث افزایش اضطراب، ترس، کابوس‌های شبانه و رفتار‌های پرخاشگرانه شود. به گفته آنان، کودکان توانایی کافی برای درک و پردازش این تصاویر و خبر‌ها را ندارند و ممکن است احساس ناامنی در دنیای اطرافشان شکل بگیرد.

در همین راستا مهری نجات متخصص اعصاب و روان و زوج درمانگر گفتگویی داشته است که در ادامه می‌خوانید.

تفاوت درک اخبار نگران‌کننده در کودکان و بزرگسالان چگونه است؟

نجات: کودکان به‌طور کلی به دو گروه سنی تقسیم می‌شوند: گروه اول کودکان تا سن ۱۰ یا ۱۲ سال و گروه دوم کودکان بالای ۱۲ سال. در مورد کودکان زیر ۱۲ سال، یک نکته اساسی وجود دارد و آن نداشتن تفکر انتزاعی است. این به آن معناست که قدرت تحلیل، آنالیز و پیش‌بینی پیامد‌ها در این گروه سنی به‌طور کامل شکل نگرفته است.

کودکان زیر ۱۲ سال نمی‌توانند مانند افراد بالغ تشخیص دهند که یک خبر یا اطلاعات خاص چه اثری باید بر زندگی آنها داشته باشد یا چگونه باید آن را تحلیل و دسته‌بندی کنند. در نتیجه، هر خبر، روایت یا حادثه‌ای، بدون توجه به شدت واقعی آن، می‌تواند برای این کودکان هیجان بسیار زیاد و در عین حال آسیب جدی به همراه داشته باشد.

در مقابل، افراد بالغ ممکن است تحت تأثیر رویداد‌های مختلف قرار بگیرند، دچار اضطراب شوند، ناراحتی را تجربه کنند یا نگران آینده باشند. با این حال، به دلیل برخورداری از تفکر انتزاعی و قدرت تحلیل، می‌توانند میزان نگرانی خود را کنترل کنند و تشخیص دهند که هر مسئله تا چه اندازه باید بر آنها اثر بگذارد. یک فرد بالغ معمولاً در مواجهه با هر خبر یا موضوعی، دچار نگرانی شدید و فراگیر نمی‌شود و قادر است شرایط را مدیریت کند.

این تفاوت دقیقاً همان نقطه‌ای است که کودکان را آسیب‌پذیرتر می‌کند. در مورد کودکان، مواجهه با اخبار نگران‌کننده می‌تواند منجر به نهایت استرس و ناامیدی شود. برای مثال، زمانی که در حضور کودک گفته می‌شود «ممکن است وضع ما بد شود»، یک فرد بالغ ممکن است این جمله را به مشکلات احتمالی اقتصادی یا تغییر شرایط کاری تفسیر کند. اما برای کودک، این جمله می‌تواند به معنای از دست دادن همه‌چیز، ایجاد ناامنی شدید و حتی ترس از آسیب دیدن خود تعبیر شود.

همین تفاوت در نوع تحلیل باعث می‌شود یک خبر یا روایت واحد، اثر کاملاً متفاوتی بر کودک و بزرگسال بگذارد. کودکان پس از شنیدن یا دیدن صحنه‌های خشونت، جنگ یا رفتار‌های نگران‌کننده، ممکن است با پیامد‌های روانی متعددی مواجه شوند. از جمله این پیامد‌ها می‌توان به اختلال در خواب، اضطراب شدید، بروز مشکلات ادراری و از بین رفتن احساس امنیت اشاره کرد.

همچنین برخی کودکان پس از چنین تجربه‌هایی دیگر تمایلی به جدا شدن از پدر و مادر ندارند، از رفتن به مدرسه یا حضور در محیط‌های بازی خودداری می‌کنند و به‌طور مداوم نگران وقوع یک فاجعه یا اتفاق بد هستند. این نگرانی دائمی می‌تواند زندگی روزمره کودک و خانواده را تحت تأثیر قرار دهد.

آگاهی والدین از تفاوت‌های شناختی و روانی کودکان و بزرگسالان، نقش مهمی در کاهش آسیب‌های ناشی از مواجهه کودکان با اخبار و رویداد‌های نگران‌کننده دارد. توجه به سن کودک، نحوه بیان مسائل و مدیریت اطلاعات دریافتی، می‌تواند از بروز بسیاری از مشکلات روانی در کودکان جلوگیری کند.

نقش والدین در محافظت روانی کودکان چیست؟

نجات: اگرچه ممکن است والدین و بزرگ‌تر‌ها در برخی مواقع نتوانند اضطراب و نگرانی‌های خود را کنترل کنند یا ناخواسته درباره مسائل مختلف صحبت کنند، اما یکی از مهم‌ترین وظایف آنها مراقبت از سلامت روان کودکان است. کودکان نباید به شریک ناراحتی‌ها و دغدغه‌های بزرگسالان تبدیل شوند.

اگر مسئله‌ای وجود دارد که به‌شدت والدین را ناراحت کرده یا حتی باعث شده نسبت به آن موضع‌گیری خاصی داشته باشند یا بخواهند اقدامی انجام دهند، این موضوع لزوماً نباید در حضور کودک مطرح شود یا به‌طور مکرر درباره آن صحبت شود. کودک توانایی مشخص کردن موضع، کنترل هیجانات و مدیریت اثرات روانی چنین موضوعاتی را ندارد و نمی‌تواند بر میزان تأثیر آن بر خود تسلط داشته باشد.

از جمله عواملی که اثرگذاری بسیار شدیدی بر کودکان دارد، بمباران خبری و سیل مداوم اطلاعات است. قرار گرفتن دائمی کودک در معرض فضای مجازی، رادیو یا تلویزیون و شنیدن پی‌درپی اخبار جنگ، ترس، ناراحتی و خشونت، نه‌تنها به افزایش آگاهی کودک کمک نمی‌کند، بلکه آسیب‌زا است. برخی تصور می‌کنند که کودکان باید از همه چیز مطلع باشند، در حالی هر کودک متناسب با سن خود باید اطلاعات دریافت کند.

بمباران خبری برای کودکان نتیجه‌ای جز افزایش ترس، اضطراب، ناراحتی، انزوا و اضطراب جدایی ندارد و نه‌تنها موجب رشد و تکامل آنها نمی‌شود، بلکه می‌تواند در آینده زمینه‌ساز اختلالات اضطرابی، استرسی و حتی ترومای پس از سانحه شود.

در همین راستا، نظارت مستقیم والدین بر محتوایی که کودکان از فضای مجازی، رسانه‌ها و ارتباط‌های اجتماعی دریافت می‌کنند، از اهمیت بالایی برخوردار است. این نظارت باید واقعی و مستمر باشد تا کودکان از قرار گرفتن در معرض حجم بالای اخبار نگران‌کننده و خشونت‌آمیز دور بمانند.

مشاهده صحنه‌های خشونت تأثیر بسیار مخربی بر کودکان دارد و ممکن است این تصاویر برای سال‌ها در حافظه و خاطره آنها باقی بماند و آثار روانی ماندگاری برجای بگذارد.

مدیریت گفت‌و‌گو‌های خانوادگی، کنترل ورودی‌های خبری و نظارت آگاهانه والدین بر مصرف رسانه‌ای کودکان، نقش کلیدی در پیشگیری از آسیب‌های روانی کوتاه‌مدت و بلندمدت در کودکان دارد.

راهکار‌های عملی والدین برای کاهش اضطراب کودکان در مواجهه با اخبار جنگ چیست؟

نجات: یکی از مهم‌ترین اقداماتی که والدین می‌توانند انجام دهند، دور کردن کودکان از رسانه‌هایی است که به‌طور مداوم اخبار جنگ، خشونت یا حوادث نگران‌کننده را پوشش می‌دهند. رادیو، تلویزیون و برخی رسانه‌های آنلاین می‌توانند منبع اضطراب شدید برای کودکان باشند و قرار گرفتن مداوم در معرض این محتوا، امنیت روانی آنها را تهدید می‌کند.

والدین باید کودکان را تا حد امکان به روال عادی زندگی بازگردانند. پرداختن به تفریحات روزمره، بازی، ورزش و فعالیت‌های بدنی، نقش مؤثری در کاهش استرس کودکان دارد و به آنها کمک می‌کند احساس ثبات و آرامش بیشتری را تجربه کنند.

در شرایطی که کودک درباره حوادث یا نگرانی‌های والدین سؤال می‌پرسد، پیش از هر توضیحی، ابتدا برداشت و اطلاعاتی را که خود کودک دریافت کرده است، جویا شوند. این رویکرد به والدین کمک می‌کند نگرانی‌ها و ترس‌های واقعی کودک را بهتر بشناسند و پاسخ‌های متناسب‌تری ارائه دهند.

برخی کودکان ممکن است پرسش‌هایی مانند «آیا ممکن است ما بمیریم؟»، «آیا ممکن است شما را از دست بدهم؟»، «آیا ممکن است فقیر شویم؟» یا «آیا ممکن است من را به جای دیگری ببرند؟» مطرح کنند. در چنین شرایطی ابتدا باید مشخص شود که کودک دقیقاً از چه موضوعی نگران است تا بتوان به‌درستی به او کمک کرد.

اطمینان‌بخشی، نخستین و مهم‌ترین قدم در گفت‌و‌گو با کودکان است. والدین باید به کودک منتقل کنند که در هر شرایطی کنار او هستند و تا حد توان، امنیت و آرامش او را حفظ خواهند کرد. تأکید بر این موضوع که کودک لازم نیست نگران همه مسائل باشد، می‌تواند نقش مهمی در کاهش اضطراب او داشته باشد.

در کنار اطمینان‌بخشی، دور نگه‌داشتن کودک از بمباران خبری و صحنه‌های خشونت اهمیت ویژه‌ای دارد. نظارت والدین بر مسیر‌های دسترسی کودک به اطلاعات بسیار ضروری است. این نظارت شامل بررسی نقش دوستان، فضای مدرسه و همچنین فعالیت کودک در فضای مجازی می‌شود.

کنترل آگاهانه و مستمر محتوایی که کودک دریافت می‌کند، در کنار حفظ روال عادی زندگی و ارتباط امن با والدین، می‌تواند از بروز اضطراب شدید و آسیب‌های روانی بلندمدت در کودکان جلوگیری کند.

دوری از اخبار خشونت‌آمیز، پاسخ‌دهی هدفمند به پرسش‌های کودکان و نظارت جدی والدین بر منابع اطلاعاتی، از مهم‌ترین راهکار‌های حفظ امنیت روانی کودکان در شرایط بحرانی است.

خشونت کلامی والدین چگونه به پرخاشگری کودک منجر می‌شود؟

نجات: والدین باید در گفت‌و‌گو با فرزندان خود، مفاهیمی مانند شفقت، مهربانی، صلح و سازگاری را برجسته کنند. به گفته آنها، اگر مسائل مختلف با خشم، جانبداری و لحن خشونت‌آمیز برای کودکان مطرح شود، احتمال بروز رفتار‌های پرخاشگرانه در کودکان افزایش می‌یابد.

بر اساس این دیدگاه، کودکان نمی‌دانند احساسات و دریافت‌های هیجانی‌ای را که از والدین خود می‌گیرند، در کجا و چگونه بروز دهند. در نتیجه، این هیجانات ممکن است به شکل خشونت در محیط‌های مختلف ظاهر شود و حتی به خود کودک یا دوستانش آسیب برساند.

نباید تصور شود مطرح کردن زودهنگام و هیجانی این مسائل، موجب رشد فکری، تکامل یا آشنایی بیشتر کودکان با واقعیت‌ها می‌شود. به گفته آنها، در این سنین، چنین مواجهه‌ای نه‌تنها به رشد کودک کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند آسیب‌زا باشد.

گوش دادن فعال به صحبت‌های کودکان، ایجاد آرامش و اطمینان خاطر، و پاسخ دادن به پرسش‌ها با زبانی ساده و قابل فهم، از اصول مهم ارتباط سالم با کودک است. آنها تصریح می‌کنند که نیازی به گفتن دروغ به کودک نیست، اما واقعیت باید به‌صورت ساده و در حد نیاز او بیان شود.

گاهی ممکن است خود والدین دچار اضطراب شدید باشند و نتوانند شرایط را به‌خوبی مدیریت کنند. در چنین مواقعی، مراجعه والدین به درمان و دریافت کمک تخصصی، اقدامی ضروری تلقی می‌شود. زیرا در برخی شرایط، کنترل اوضاع از دست خارج می‌شود و افراد ممکن است ناخواسته به اطرافیان و عزیزان خود آسیب بزنند.

اگر کودک با صحبت کردن، برقراری ارتباط، تفریح و فعالیت‌های روزمره به آرامش لازم نرسید و نشانه‌هایی مانند اختلال خواب، تغییرات رفتاری، استرس شدید یا مشکلات متعدد در او مشاهده شد، مراجعه به متخصص و آغاز درمان برای کودک ضروری است. همچنین والدین باید در این شرایط، با دقت بیشتری رفتار‌های کودک را زیر نظر داشته باشند.

ترویج مهربانی و صلح در گفت‌و‌گو‌های خانوادگی، گوش دادن آگاهانه به کودکان و اقدام به‌موقع برای درمان والدین یا فرزندان در صورت بروز علائم هشداردهنده، از مهم‌ترین راهکار‌های پیشگیری از آسیب‌های روانی و رفتاری در کودکان است.

تأثیر اخبار منفی بر نوجوانان بالای ۱۲ سال چگونه است؟

نجات: در مورد نوجوانان و کودکان بالای ۱۲ سال، شرایط تا حدی تغییر می‌کند. این گروه سنی نسبت به کودکان خردسال، حالت متفکرانه‌تری دارند و ممکن است تحلیل متفاوت‌تری از رویداد‌ها و اخبار ارائه دهند. با این حال، یک نکته بسیار مهم درباره نوجوانان، شدت بالای هیجانات آنهاست.

هیجانات در این سن ممکن است به‌قدری افزایش یابد که کنترل آن برای نوجوان دشوار شود و در برخی موارد، واکنش‌های تند و ناگهانی به همراه داشته باشد. گاهی مشاهده می‌شود که هنگام ابراز ناراحتی یا صحبت والدین درباره یک موضوع نگران‌کننده، نوجوان واکنش بسیار شدیدی نشان می‌دهد؛ واکنشی که می‌تواند به خود نوجوان یا دیگران آسیب برساند.

اگرچه والدین در بسیاری از شرایط خاص قادرند هیجانات و مشکلات خود را کنترل کنند یا دست‌کم آنها را بروز ندهند، اما این موضوع در مورد نوجوانان به‌سادگی صدق نمی‌کند. هیجانات نوجوانان ممکن است به سطحی برسد که قابل کنترل نباشد و در نهایت منجر به رفتار‌هایی شود که بعداً موجب پشیمانی آنها شود.

در برخورد با نوجوانان نیز باید از زبان خودشان استفاده شود. گوش دادن به درد دل‌ها و نگرانی‌های آنها، بدون قضاوت و با صبر، نقش مهمی در کاهش تنش‌های روانی دارد. همچنین باید از در اختیار قرار دادن مداوم افکار منفی و خشونت‌آمیز برای نوجوانان پرهیز شود و آنها را به سمت مفاهیمی مانند محبت، صلح و مهربانی سوق داد.

هدف اصلی در ارتباط با نوجوانان این است که میزان اضطراب و هیجان آنها در حد قابل کنترل باقی بماند. طبیعی است که همه افراد، از جمله والدین، گاهی ناراحت یا عصبانی شوند و واکنش‌های هیجانی داشته باشند، اما نکته مهم این است که والدین همواره تأثیر رفتار و گفتار خود بر فرزندانشان را در نظر بگیرند و بررسی کنند که آیا این رفتار‌ها به نوجوان کمک می‌کند یا به او آسیب می‌زند.

انتقال مداوم اخبار منفی، افکار منفی و باور‌های ناامیدکننده و بمباران نوجوانان با تصاویر و روایت‌های خشونت‌آمیز، نتیجه‌ای جز بروز مشکلات روانی شدید در آینده نخواهد داشت و دستاورد مثبتی برای خانواده‌ها به همراه ندارد.