پارادوکس ظریف؛ منتقد بت‌وارگی نظری، خود اسیر بت‌های فکری شد؟

به گزارش مجله خبری نگار، نشست رونمایی و بررسی سه‌گانه تازه محمدجواد ظریف با عناوین دقیق «جهان پیش رو؛ گفتار‌هایی پیرامون نظام جهانی»، «دیپلماسی ایرانی در جهان پسا قطبی» و «چالش شناخت و ادراک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» که در هجدهم مهرماه ۱۴۰۵ با حضور نویسنده و استادانی، چون حسین سلیمی و محمدکاظم سجادپور در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران برگزار شد، رخدادی مهم در فضای دانشگاهی و سیاست‌پژوهی کشور به شمار می‌رود. تلاش وزیر امور خارجه پیشین برای صورت‌بندی نظری نزدیک به نیم‌قرن تجربه دیپلماتیک و پیوندزدن آن با مباحث فلسفه علم و روان‌شناسی سیاسی، بی‌تردید کوششی درخور توجه است؛ هرچند نقد و بررسی جامع هر سه مجلد مجالی مستقل می‌طلبد و نیازمند زمان است.

ازاین‌رو، نوشتار حاضر به طور مشخص بر آثاری متمرکز است که موردمطالعه و واکاوی مستقیم قرار گرفته‌اند: نخست، کتاب «دیپلماسی ایرانی در جهان پسا قطبی» که استخوان‌بندی اصلی دکترین ظریف را تشکیل می‌دهد؛ دوم، مقاله پژوهشی مشترک او با سید جلال دهقانی فیروزآبادی و ساسان کریمی در شماره پاییز ۱۴۰۵ فصلنامه «سیاست» با عنوان «برنامه هسته‌ای ایران: نظریه‌زدگی و دست‌بستگی پژوهش در علوم‌انسانی» که مانیفست معرفت‌شناختی این پروژه است؛ و سوم، یادداشت راهبردی او در نشریه فارن افرز («چگونه ایران باید به جنگ پایان دهد») که برگردان عملیاتی همین دستگاه فکری در میانه جنگ بود. هنگامی که این سه متن را در کنار یکدیگر می‌گذاریم، با پدیده‌ای شگفت‌انگیز روبه‌رو می‌شویم: نظریه‌پردازی که دیگران را از «بت‌وارگی نظری»، «خطای شناختی» و «زندانی‌شدن در گذشته» برحذر می‌دارد، خود در ساختن منظومه‌ای نظری برای سیاست خارجی ایران، بیش از هر زمان دیگری اسیر بت‌های مفهومی و پیش‌فرض‌های ذهنی خویش شده است.

پرده نخست: بوم‌رنگ نظریه انتقادی و ابتلا به «بت‌وارگی نظری»

ظریف و همکارانش در مقاله فصلنامه «سیاست»، باتکیه‌بر فلسفه علم پسا اثبات‌گرا (کوهن، هانسون و فایرآبند) و نظریه انتقادی مکتب فرانکفورت، سه آفت بنیادین را در تولید دانش علوم‌انسانی شناسایی می‌کنند: نخست، «بت‌وارگی نظری» با وام‌گیری از جرج لوکاچ که در آن مفاهیم انتزاعی همچون موجوداتی مستقل، جادویی و فراتاریخی فرض می‌شوند و روابط واقعی قدرت و منافع مادی پشت آنها به فراموشی سپرده می‌شود؛ دوم، «نظریه‌محوری افراطی» به تعبیر آلتوسر که عمل نظری و روایت‌پردازی را بر پراتیک مادی و مبارزه واقعی مقدم می‌دارد؛ و سوم، «گران‌باری مشاهده از نظریه» که بر اساس آن، چهارچوب‌های ذهنی پیشین به پژوهشگر دیکته می‌کنند که اصلاً چه چیزی را ببیند و چه چیزی را شایسته دیدن نداند.

نویسندگان در همان مقاله، اصرار بر پیروی از یک نظریه واحد در روابط بین‌الملل را نفی می‌کنند تا راه را برای انعطاف مفهومی بگشایند. حاصل این رویکرد در کتاب «دیپلماسی ایرانی در جهان پسا قطبی»، شکل‌گیری محیطی است که به ظریف اجازه می‌دهد هر جا سخن از بقا و قدرت است به رئالیسم کلاسیک مورگنتا ارجاع دهد، هر جا نوبت به همکاری می‌رسد از لیبرالیسم کوهن و جوزف نای وام بگیرد، در بحث هویت به سازه‌انگاری الکساندر ونت تکیه کند، در تحلیل تهدیدات سراغ مکتب کپنهاگ و بری بوزان برود و در توصیف نظم جهانی به جامعه‌شناسی سیاسی جیمز روزنا پناه ببرد. این «کشکول نظری» اگرچه دست نویسنده را باز می‌گذارد تا درباره هر موضوعی به‌دلخواه سخن بگوید، اما در نهایت بلای جان انسجام فکری کتاب می‌شود و ظریف را دقیقاً به همان آفتی دچار می‌سازد که در مقاله‌اش، «بت‌وارگی نظری» نامیده است؛ او مفاهیمی، چون «جهان پسا قطبی»، «پایان وفاداری»، «ناکارآمدی جنگ» و «امنیتی‌زدایی» را به بت‌هایی فراتاریخی تبدیل می‌کند که گویی به‌خودی‌خود قادرند واقعیت سخت قدرت را تغییر دهند.

اما مهم‌تر از آن، اثر بوم‌رنگی استفاده از «نظریه انتقادی» است که به‌سوی خود نویسنده بازمی‌گردد. ظریف و همکارانش با استناد به آدورنو، هورکهایمر و بوردیو به‌درستی استدلال می‌کنند که در علوم‌انسانی و سیاست خارجی، هیچ نظریه، گزارش کارشناسی یا سیاست‌نامه‌ای خنثی و بی‌طرف نیست، بلکه همواره آغشته به منافع سیاسی، صنفی، هویتی و گروهی تولیدکنندگان آن است. مسئله آنجاست که ظریف نظریه انتقادی را نه به‌مثابه یک «روش» برای خود انتقادی، بلکه به‌مثابه «ابزار» برای خلع سلاح رقیب به کار می‌گیرد؛ و همین ابزارگرایی است که بوم‌رنگ آن را به‌سوی خودش بازمی‌گرداند. حال اگر این قاعده معرفت‌شناختی را بر آثار پرشمار خود ظریف در سال ۱۴۰۵ تطبیق دهیم، این پرسش گریزناپذیر پیش می‌آید که این تلاش گل‌درشت نظری در میانه بحران، در خدمت کدام منافع سیاسی و جناحی است؟ هنگامی که ظریف در فصل سوم کتاب هشدار می‌دهد که اگر فرایند بررسی علمی و تدوین «سیاست‌نامه» به ابزاری برای تأیید گزینه‌های ازپیش‌تعیین‌شده تبدیل شود، عقلانیت قربانی «مشروعیت‌بخشی اداری» می‌گردد، ناخواسته راز پروژه فکری خود را افشا می‌کند: ساختن یک سپر دفاعی معرفت‌شناختی برای تبرئه محاسبات دیپلماتیک گذشته و مشروعیت‌بخشی دانشگاهی به گزینه سیاسی مطلوب جریان متبوع خویش، یعنی بازگشت به میز یک «معامله بزرگ» با غرب.

پرده دوم: پاسیفیسم شناختی و طنز «پایان دوران بزن‌دررو»

چگونه است که نویسنده کتاب «چالش شناخت و ادراک» که در مقدمه «دیپلماسی ایرانی در جهان پسا قطبی» با لحنی هراکلیتویی از دگرگونی پرشتاب جهان سخن می‌گوید و هشدار می‌دهد که نباید در «زندان گذشته» یا «زندان آینده پیش‌فرض» ماند، در بزنگاه خرداد ۱۴۰۵ از هول حلیم در دیگ می‌افتد و حکم می‌دهد که جنگ تمام شده و زمان جمع‌بندی و گذار به عصر «دولت توانمند در تولید امنیت درون‌زا» فرارسیده است؟

پاسخ این شتاب‌زدگی را باید در همان مفهوم «گران‌باری مشاهده از نظریه» جست‌و‌جو کرد. برای ظریف، «پاسیفیسم» (صلح‌طلبی) از یک ترجیح سیاستی فراتر رفته و به یک ارزش‌شناختی غیرقابل‌انکار بدل شده است. او در فصل دوم کتاب با استناد به جان مولر، جوزف نای و مری کالدور، به‌عنوان یک اصل مسلّم می‌پذیرد که در جهان امروز «جنگ کارآمدی خود را ازدست‌داده است». وقتی ذهنیت تحلیلگر با این پیش‌فرض بارگذاری شد، دیگر نمی‌تواند واقعیت‌های عریان میدان را ببیند؛ نمی‌بیند که از جنگ دوم قره‌باغ تا مذاکرات ابوظبی میان روسیه و آمریکا بر سر اوکراین، و از یورش آمریکا به ونزوئلا تا تهدید کوبا، این جنگ و زور محاسبه‌شده است که همچنان واقعیت‌های ژئوپلیتیک را می‌سازد. از دریچه همین «پاسیفیسم» شناختی است که ظریف توقف موقت نبرد را با «پایان جنگ» خلط می‌کند؛ درحالی‌که طرف مقابل در قالب راهبرد «دروازه آهنین» در حال تسری‌دادن محاصره از دریا به هوا و زمین است و آشکارا از حربه گرسنگی‌دادن به مردم ایران برای تحمیل همان «تسلیم بی‌قیدوشرط» بهره می‌گیرد. در حقوق بین‌الملل و دانش راهبردی، محاصره همه‌جانبه نه وضعیت صلح، بلکه عین «جنگ تجاوزکارانه» (War of Aggression) است که حتی پس از دولت دوم ترامپ نیز می‌تواند به‌مثابه یک پنیر سوئیسی و رژیمی فرسایشی ادامه یابد.

اما اوج تناقض در پایان این بحث، جایی آشکار می‌شود که ظریف در روایت پنج‌پرده‌ای خود از تاریخ ۲۲۰ساله ایران، بازه ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۵ را «پرده پنجم: پایان دوران بزن‌دررو» (عنوانی که ظریف در فصل دوم کتابش برگزیده است) می‌نامد و آن را به‌عنوان یک دستاورد می‌ستاید. پرسش بنیادین این است که آیا این سال‌ها به‌راستی دوران اجرای سیاست «پایان بزن‌دررو» بود، یا برعکس، دوران عدم اجرای این سیاست تحت‌تأثیر تئوری‌های خویشتن‌دارانه؟ واقعیت آن است که مجموعه‌ای از انفعال‌ها و خویشتن‌داری‌ها دشمن را دومینووار به طمع جنگ تمام‌عیار انداخت. از نبود واکنش بازدارنده متناسب به ترور شهید سلیمانی، ترویج دکترین فلج‌کننده «نیفتادن در دام نتانیاهو» و عدم پاسخ قاطع به ترور شهید اسماعیل هنیه در تهران، تا تکرار همین رویه در جنگ دوازده‌روزه که در آن حمله به سه مرکز اتمی ایران صرفاً با حمله به پایگاه العدید معادله‌سازی شد؛ جملگی ترامپ و نتانیاهو را به این برآورد رساند که هزینه تهاجم به ایران قابل‌مدیریت است. به بیان دیگر، نسخه ظریف و هم‌فکرانش برای خویشتن‌داری به‌قصد «شکستن قاب امنیتی‌سازی»، نه‌تنها دشمن را مهار نکرد، بلکه «از قضا صفرا فزود» و مستقیماً راه را برای تحمیل جنگ همه‌جانبه هموار ساخت؛ و اکنون دستاورد خواندن آن تعلل‌ها و توصیه به اینکه نباید در کاستی‌ها و هزینه‌های آن مسیر درنگ کرد، چیزی جز فرار روبه‌جلو و استفاده از رتوریک پیروزی برای بستن پرونده نقد محاسبات گذشته نیست.

پرده سوم: اعوجاج در فهم «دولت»؛ از افسانه بنگاه‌های پساوستفالیایی تا معمای «تمدن - دولت»

درهم‌ریختگی روش‌شناختی و معرفت‌شناختی کتاب زمانی آشکارتر می‌شود که به سراغ تحلیل ظریف از «نهاد دولت» در جهان پسا قطبی می‌رویم. او در فصل دوم باتکیه‌بر ایده «جهان پسابین‌المللی» جیمز روزنا و مقالات یان برمر، حکم می‌دهد که دولت برخاسته از قرارداد وستفالی عمر خود را به پایان رسانده و امروز شرکت‌های چندملیتی، غول‌های فناوری و هوش مصنوعی و حتی شرکت‌های خصوصی نظامی (مانند گروه واگنر) به بازیگرانی مستقل تبدیل شده‌اند که از دولت‌ها دستور نمی‌گیرند، بلکه صرفاً «سفارش می‌پذیرند». بر پایه همین پیش‌فرض نظری بود که ظریف در یادداشت فارن افرز نیز با خوش‌بینی پیشنهاد می‌کرد ایران شرکت‌های نفتی آمریکایی را برای تسهیل صادرات به بازار خود دعوت کند؛ گویی سرنوشت قرارداد شرکت کونوکو در سال ۱۹۹۵ و قانون داماتو را به‌کلی از یاد برده است.

نگاهی به تحولات انضمامی جهان نشان می‌دهد که این فرضیه تا چه اندازه ناامیدکننده است. فرمانده گروه واگنر به‌محض آنکه سر به شورش برداشت، به‌سرعت حذف شد. در ایالات متحده، رابطه پرتنش ایلان ماسک و ترامپ در نهایت به کمک نزدیک به نیم میلیارد دلاری ماسک به کارزار جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای ۲۰۲۶ ختم شد؛ و امروز ماجرای رسوایی اخلاقی و پرونده‌های مدیرعامل انویدیا (جنسن هوانگ) به دلیل ظن جاسوسی چین و دورزدن تحریم‌های تراشه به کنگره رسیده، تا جایی که حتی احتمال درخواست طلاق همسر او ابعاد امنیتی - سیاسی پیدا کرده است. تجربه تولید واکسن کرونا در جهان نیز نشان داد که بدون قدرت سیاسی و حمایت دولت‌ها، بخش خصوصی و هلدینگ‌های چندملیتی هرگز نمی‌توانند جایگزینی برای اقتدار حاکمیتی ارائه دهند؛ چرا که آنها برای انباشت سرمایه ساخته شده‌اند، نه برای «امر سیاسی».

افزون بر این، دستگاه نظری ظریف در فهم ماهیت دولت و طرح مفهوم «تمدن – دولت» (Civilization-State) دچار اعوجاجی عمیق است. نخست از حیث منطق درونی؛ اگر دولت وستفالیایی به‌راستی مرده است و اگر «دولت - ملت» مفهومی وارداتی است، چرا ظریف در پایان فصل دوم نسخه نجات ایران را در بازسازی یک دولت مدرن متمرکز، مالیات‌ستان، بروکراتیک و توانمند در تولید امنیت درون‌زا می‌بیند؟ آیا بازگشت به الگوی کلاسیک وستفالیایی، طبق تعریف خود او، زندانی‌شدن در گذشته نیست؟ دوم از حیث روش‌شناختی؛ «دولت» یک مفهوم تاریخی و ناظر به سخت‌افزار نهادی اعمال حاکمیت و انحصار زور است، درحالی‌که «تمدن» ناظر به زیست‌جهان فرهنگی و تاریخی است؛ داشتن عمق تمدنی و همبستگی اجتماعی به‌خودی‌خود ما را از تبیین ماهیت نهادی دولت بی‌نیاز نمی‌کند و سوم از حیث معرفت‌شناختی؛ ظریف در حالی در فصل اول به مفاهیم «وارداتی» می‌تازد که خود مفهوم «تمدن - دولت» را بدون واسطه از ادبیات متأخر روابط بین‌الملل (نزد کسانی، چون مارتین ژاک و الکساندر دوگین) وام‌گرفته است؛ با این تفاوت که در چین و روسیه، نظریه «تمدن - دولت» برای رد هژمونی لیبرال غرب و تثبیت حوزه‌های نفوذ سخت ژئوپلیتیک به کار می‌رود، اما در دستگاه فکری ظریف، نسبت این مفهوم با زوال دولت وستفالیایی کاملاً مبهم می‌ماند و تعبیر «کیان تمدنی» از محتوای قدرت تهی شده و صرفاً به یک رتوریک سیاست‌زدایی شده برای کم‌رنگ کردن هویت انقلابی و دعوت به مصالحه به هر قیمت تقلیل می‌یابد.

پرده چهارم: رتوریک «تنهایی مطلق» و فراموشی کارنامه شرق‌زدایی

تناقض درونی دیگر کتاب در نحوه روایت جنگ‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نهفته است. ظریف در فصل دوم تأکید می‌کند که قاعده بنیادین جهان پسا قطبی، «پایان وفاداری سیاسی» و جایگزینی بلوک‌بندی‌های دائمی با ائتلاف‌های موقتی و موضوع‌محور است. اما هنگامی که به تحلیل جنگ می‌رسد، ناگهان عینک پسا قطبی را برمی‌دارد و با لحنی گلایه‌آمیز از «تنهایی چشمگیر ایران»، «نیامدن نیرو‌های مقاومت به کمک عملیاتی در جنگ دوازده‌روزه» و «خودداری روسیه و چین از ارائه هرگونه کمک» سخن می‌گوید. این گزاره، پیش از آنکه با نظریه خود نویسنده درباره پایان وفاداری‌های مطلق در تضاد باشد، با واقعیت میدانی ناسازگار است؛ چرا که حضور عملیاتی حزب‌الله لبنان، مقاومت عراق و ورود انصارالله، در کنار دو بار وتوی روسیه و چین در شورای امنیت و همکاری‌های حساس اطلاعاتی، ماهواره‌ای و لجستیکی (که ذاتاً در زمان جنگ غیرعلنی است و افشای آن تنها به توقف این روند می‌انجامد) را به‌کلی انکار می‌کند.

اما برای فهم منطق درونی این بحث باید گامی فراتر گذاشت و پرسید: حتی اگر سطح همراهی قدرت‌های شرقی در جنگ، ایدئال ما نبوده باشد، ریشه آن در کجاست؟ در «جهان پسا قطبی» که ائتلاف‌ها بر پایه اعتماد راهبردی و منافع متقابل شکل می‌گیرند، نمی‌توان سال‌ها به شرق به چشم «برگه چانه‌زنی تاکتیکی برای معامله با غرب» نگریست و در روز حادثه انتظار فداکاری یک‌طرفه داشت. ظریف در حالی در فصل ششم کتاب به بررسی «مشارکت جامع راهبردی با چین» می‌پردازد که گویی فراموش کرده است در دوران وزارت خارجه خود او، پیش‌نویس سند همکاری جامع ۲۵ساله ایران و چین چگونه به بیرون درز کرد و با برپایی جنجال‌های ساختگی در داخل و تعلل‌های فرسایشی در اجرا، نگاه پکن را نسبت به ثبات قدم و قابل‌اتکا بودن تهران به‌شدت منفی ساخت. کارکرد واقعی رتوریک «تنهایی مطلق» در کتاب ظریف، پنهان‌کردن همین میراث شرق‌زدایی و القای این نتیجه خطرناک است که حمایت از محور مقاومت و تکیه بر قدرت‌های غیرغربی بی‌حاصل است و ایران باید با دست شستن از آرمان‌گرایی، به شعار «سلام در داخل و صلح در بیرون» بسنده کند.

پرده پنجم: مغالطه «رئالیسم» و غفلت از اقتصاد سیاسی لابی‌ها

شاه‌بیت منظومه فکری ظریف، تفسیر مناقشه ایران و غرب در قالب نظریه «امنیتی‌سازی» مکتب کپنهاگ و تجویز نسخه «امنیتی‌زدایی» از طریق گفت‌و‌گو و انتشار سند راهبرد امنیت ملی است. برای دفاع از این تز، ظریف و همکارانش در مقاله فصلنامه «سیاست» مرتکب یک مغالطه نظری بزرگ می‌شوند: آنان ادعا می‌کنند که گزارش‌های اندیشکده‌های جنگ‌طلب آمریکایی مانند امریکن انترپرایز (AEI) یا بروکینگز که خواستار حمله نظامی به ایران هستند، به این دلیل در غرب «علمی» و «کارشناسی» تلقی می‌شوند که با مفروضات پارادایم مسلط «رئالیسم کلاسیک» همخوانی دارند!

این ادعا از منظر دانش روابط بین‌الملل یک خطای فاحش است. اندیشکده‌هایی، چون امریکن انترپرایز نه رئالیست، بلکه سنگر ایدئولوژیک نو محافظه‌کاران (نئوکان‌ها) با گرایش‌های شدید اشتراوسی و مداخله‌گرایانه هستند؛ درحالی‌که بزرگ‌ترین و سرسخت‌ترین منتقدان مداخلات نظامی آمریکا در خاورمیانه، جنگ با ایران و نفوذ لابی صهیونیستی، دقیقاً برجسته‌ترین نظریه‌پردازان مکتب رئالیسم همچون جان مرشایمر و استفن والت بوده‌اند. این خلط تصادفی نیست و کارکردی کاملاً پارادایمی دارد؛ ظریف که خود به سنت لیبرال نهادی تعلق دارد، جنگ‌طلبی نئوکان‌ها و لابی اسرائیل را به‌حساب «رئالیسم» می‌نویسد تا رقیب نظری خود (یعنی اصالت قدرت سخت، موازنه قوا و بازدارندگی نظامی) را در فضای فکری داخل ایران به‌عنوان یک پارادایم جنگ‌طلبانه بی‌اعتبار کند و نسخه ساده‌انگارانه و گفتمانی خویش («امنیتی‌زدایی») را به‌عنوان تنها بدیل علمی جا بیندازد.

همین تقلیل‌دادن دشمنی با ایران به یک «پارادایم نظری» یا «برساخته گفتمانی» باعث می‌شود ظریف - با وجود اشاره گذرا به نیاز آمریکا و اسرائیل به دشمن برای زمامداری - از اقتصاد سیاسی لابی‌ها تغافل کند. شگفت آنکه او شرکت‌های تجاری را بازیگرانی مستقل از دولت معرفی می‌کند، اما نمی‌بیند که پس از رأی دیوان عالی آمریکا در پرونده Citizens United، این میلیاردر‌های ایدئولوژیک و صهیونیست (همچون خانواده اَدلسون) هستند که جای شرکت‌ها را در تأمین مالی کارزار‌های انتخاباتی گرفته‌اند و قاتلان اصلی برجام و هرگونه تنش‌زدایی با ایران بوده‌اند. همان‌گونه که پژوهش‌های مرشایمر و آلیسون ویر و اعترافات چهره‌هایی، چون جو کنت (مقام مستعفی مرکز ملی مبارزه با تروریسم آمریکا) نشان داده‌اند، پروژه حذف قدرت‌های مستقل منطقه از دهه ۱۹۹۰ طراحی شده بود و پرونده هسته‌ای تنها بهانه آن بود؛ حقیقتی که سرنوشت لیبی پس از خلع سلاح داوطلبانه سال ۲۰۰۳ و تهاجم سال ۲۰۱۱ مهر تأییدی بر آن زد.

تحولات واقعی صحنه سیاسی آمریکا از میانه جنگ رمضان تا نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای ۲۰۲۶ ایالات متحده، بطلان فرضیه «امنیتی‌زدایی گفتمانی» را در عمل به اثبات رساند. بر پایه داده‌ها و نظرسنجی‌های ثبت‌شده از این انتخابات، آنچه در قالب یک «سونامی آبی» کنترل مجلس نمایندگان، مجلس سنا و فرمانداری‌ها را از دست جمهوری‌خواهان خارج کرد و حتی دژ‌های سنتاً سرخ و تسخیرناپذیری همچون تگزاس، کانزاس، کارولینای جنوبی و می‌سی‌سی‌پی را به سود دموکرات‌ها فروریخت، نه مقالات انگلیسی‌زبان در فارن افرز بود و نه پیشنهاد واگذاری اهرم‌های میدانی در برابر وعده‌های نسیه. این زلزله سیاسی زمانی رخ داد که اعمال حاکمیت هوشمندانه و بازدارنده ایران بر شاهراه‌های انرژی (تنگه هرمز و تنگه باب‌المندب)، هزینه مادی جنگ‌افروزی را مستقیماً به افزایش بهای انرژی و تورم در سفره شهروندان آمریکایی پیوند زد؛ تا جایی که طبق نظرسنجی‌ها، حدود ۷۰ درصد آمریکایی‌ها جنگ با ایران را «بی‌معنی» دانستند، ۷۸ درصد سیاست‌های دولت ترامپ را مسئول گرانی‌ها معرفی کردند و محبوبیت او به محدوده ۳۱ تا ۳۶ درصد سقوط کرد. در چنین فضایی بود که حتی تزریق صد‌ها میلیون دلار سرمایه از سوی میلیاردر‌هایی، چون ایلان ماسک و سیل تبلیغات لابی‌هایی نظیر ایپک (AIPAC) نیز نتوانست مانع از شکست نامزد‌های جنگ‌طلب در برابر چهره‌های منتقد جنگ و اسرائیل شود. این تجربه عینی نشان داد که شکاف در ساختار قدرت واشنگتن و مهار لابی‌های مداخله‌گر، نه از مسیر تغییر روایت و التماس دیپلماتیک، بلکه تنها از راه تغییر موازنه هزینه و فایده در میدان و تحمیل فشار مادی به اقتصاد دشمن محقق می‌شود.

جان سخن؛ زندانی یا بست‌نشین؟

ریشه این تناقض‌ها بیش از آنکه سیاسی باشد، نظری است. دستگاه فکری «لیبرال نهادی» ظریف پس از تجربه برجام، از تبیین خروج یک‌جانبه آمریکا، اعمال فشار حداکثری، تهاجم نظامی در میانه مذاکرات و تداوم محاصره ناتوان ماند؛ او به‌جای بازنگری در مبانی نظری خود، کوشید این ایستایی و بن‌بست تحلیلی را با سازه‌ای پرزرق‌وبرق، اما پرتناقض - تحت عنوان «جهان پسا قطبی» و «امنیت درون‌زا» - بپوشاند. ظریف برای نجات این پارادایم بحران‌زده، در مقاله «بت‌وارگی» با یک مغالطه کارکردی، نئوکان‌های مداخله‌گر را «رئالیست» نامید تا رقیب سنتی خود را در فضای داخلی خلع سلاح کند و «امنیتی‌زدایی» را تنها گزینه علمی نشان دهد. اما نظریه انتقادی، خاصیت بوم‌رنگی دارد: همان پرسشی که او درباره منافع پنهان پشت تحلیل‌های تهدیدمحور مطرح می‌کند، مستقیماً درباره پروژه نظری خودش نیز صادق است. خوداستثناگری معرفتی و پناه‌بردن به سپر نظریه‌های وارداتی برای تبرئه محاسبات گذشته، نقطه‌ضعف دستگاه اوست، نه امتیاز علمی‌اش.

مرور انتقادی ادبیات تولیدشده توسط محمدجواد ظریف نشان می‌دهد که دستگاه فکری او، بیش از آنکه راهنمایی برای آینده سیاست خارجی ایران در جهانی دگرگون‌شده باشد، تلاشی پرحجم برای بازتولید گذشته در زرورق واژگان جدید است. نویسنده‌ای که به‌درستی درباره «نظریه‌زدگی»، «بت‌وارگی نظری» و «خطا‌های شناختی» هشدار می‌دهد، خود با تبدیل‌کردن «پاسیفیسم» و «امنیتی‌زدایی گفتمانی» به بت‌های معرفتی، واقعیت تداوم جنگ و محاصره را نادیده می‌گیرد، تعلل‌های راهبردی گذشته را در قالب «پایان دوران بزن‌دررو» می‌آراید، نئوکان‌های اشتراوسی را با رئالیست‌ها خلط می‌کند و در میانه نبرد، نسخه واگذاری نقد اهرم‌های ژئوپلیتیک را در برابر وعده‌های آزموده شده و بی‌ثمر می‌پیچد.

آنچه امروز به ایران این امکان را داده است که پس از دو تهاجم سنگین نظامی، سربلند بایستد و حتی به منتقدان دیروز اجازه دهد از «رسیدن به جایگاه دولت توانمند در تولید امنیت درون‌زا» سخن بگویند، نه بازی در زمین امنیتی‌زدایی گفتمانی، بلکه مقاومت میدانی، حفظ اهرم‌های راهبردی در تنگه هرمز، پیوند‌های منطقه‌ای و ابتکارات واقع‌بینانه‌ای از جنس «تفاهم اسلام‌آباد» بوده است. خروج واقعی از «زندان گذشته» زمانی محقق می‌شود که نخبگان دیپلماتیک ما به‌جای ساختن بت‌های نظری برای توجیه عقب‌نشینی، بپذیرند که در جهان واقعی، دیپلماسی نه جایگزین قدرت، بلکه محصول و میوه‌چین تثبیت معادلات در میدان است؛ تجربه جنگ نشان داد که مؤثرتر از تغییر روایت و لبخند دیپلماتیک، تغییر موازنه هزینه و فایده در میدان بوده است.

منبع: فرهیختگان-علیرضا میر دیده