از هومر تا ترامپ؛ ادیسه نولان چگونه به بیانیه‌ای سیاسی برای آمریکا تبدیل شد؟

به گزارش مجله خبری نگار، بالاخره انتظارات به پایان رسید و فیلم «ادیسه» در دسترس کاربران ایران قرار گرفت. پیش از هر چیز باید گفت که «کریستوفر نولان» هرچند تکنسین و فیلم‌ساز شاخصی در میان کارگردانان و هنرمندان عصر خویش است، اما در این فهرست هستند اشخاصی که تبحر بیشتر و بهره هوش بالاتری از او دارند، ولی رسانه‌های جریان اصلی غرب و همین‌طور منتقدان کمتر برای آنها خودشان را هلاک می‌کنند و لازم نمی‌بینند که برای آنها هم مانند کارگردان «بی‌‎خوابی» سرودست بشکنند. پرواضح است که در میان هم‌نسلی‌های این فیلم‌ساز، «پل توماس اندرسون»، «توماس وینتر برگ»، «کوئینتین تارانتینو»، «دنی ویلنوو»، «ریچارد لینکلیتر» و... فهم درست‌تر و موجه‌تری نسبت به دنیای پیرامون خود دارند و حتی در زمینه سینماتوگرافی نیز از نولان پیشی گرفته‌اند، اما هیچ‌کدام از این افراد نتوانسته‌اند به‌اندازه این کارگردان بریتانیایی‌الاصل از شکاف میان سینمای تجاری و سویه شخصی و هنری کارنامه فیلم‌سازان مؤلف در آثارشان بهره ببرند و تجربه سینما رفتن را به‌مثابه انجام یک آیین و مراسم مذهبی زنده کنند و مخاطبان این مدیوم را در حال‌وهوای گذشته - که فیلم دیدن روی پرده‌های بزرگ معنا و اهمیت داشت - نگه دارند. البته در مثال مناقشه نیست و ممکن است یک شخص دیگر، نظر متفاوتی نسبت به نگارنده داشته باشد و تارانتینو را مصداق آشتی و هم‌آغوشی میان هنر و صنعت بداند، اما آمار تاکنون ثابت کرده است که بازار به نولان و آثارش واکنش مثبت بیشتری نشان داده و مدام به ابعاد رسانه‌ای فیلم‌هایش ضریب می‌دهد. در نتیجه مواجهه حداکثری نسبت به ادیسه نسبتی مستقیم با رویکرد همیشگی جامعه منتقدان، سینه‌فیل‌های اینترنتی و روزنامه‌نگاران دارد و بررسی و مداقه نسبت به محصول جدید این کارگردان دربردارنده هیچ رد و تأییدی نیست.

ادیسه «هومر» کلان‌روایت ادبیات اسطوره‌ای غرب است و مطالعه آن به‌اندازه ده‌ها جلد کتاب تاریخی با زمینه‌های فلسفی و انسان‌شناختی اهمیت دارد. پس مواجهه تجدیدنظرطلبانه یا دقیق‌تر؛ «زمان‌پریشانه» سازنده «ممنتو» با آن - به‌ویژه در حال حاضر - نمود عینی و انضمامی دقیقی دارد. ادیسه نولان در جزئیات قابل‌توجهی متفاوت از ادیسه هومر است و از متن اصلی شالوده‌شکنی می‌کند، تا در این مجال بتواند ضمن توضیح شرایط موجود جهان، استیلای بی‌رحمانه تمدن غرب و بالاخص آمریکا را توجیه کند. در این یادداشت از دو زاویه به ادیسه می‌پردازیم. در ابتدا به تفاوت‌های روایت نولان با متن اصلی اشاره کرده و با زبان رایج و متداول نقد، پنبه فیلم را می‌زنیم و سپس به مقصود سیاسی فیلم‌ساز در طرح ارجاعات مستقیم و غیرمستقیم ادیسه نسبت به وضعیت کنونی می‌پردازیم.

تو کجا، هومر کجا؟

داستان ادیسه از پیروزی یونانیان بر تروجان در «جنگ تروآ» آغاز می‌شود. ادیسه قصد دارد بعد از ده‌سال به خانه و کاشانه خود بازگردد. در طرف مقابل، خواستگاران زیادی در خانه او را برای ازدواج با همسرش، «پنه‌لوپه» از پاشنه درآورده‌اند و قصدی برای ترک موضع خود ندارند. در واقع خواننده از سویی منتظر بازگشت ادیسه به نقطه امن و آسایش با گذشت از موانع سخت و ناممکن است و از طرف دیگر، می‌خواهد بداند که با وجود خواستگاران سمج و حیله‌گر چه بر سر پنه‌لوپه و فرزندش، «تلماخوس» خواهد آمد. مواجهه نولان با این متن اساطیری کاملاً متفاوت از آن چیزی است که پیش‌تر «آندری کونچالوفسکی» در مینی‌سریال «ادیسه»، فیلم سینمایی «بازگشت» ساخته «اوبرتو پازولینی» و حتی «ای برادر کجایی؟» اثر به‌ظاهر متفاوت «برادران کوئن» ارائه داده بودند. به بیان دیگر، ادیسه نولان برخلاف ظاهرش، سعی در ارائه نسخه‌ای وفادار نسبت به داستان هومر ندارد و روی این مسئله هم تأکید می‌کند، اما آیا تأکید کارگردان «تنت» بر اقتباس آزاد در پایان مخاطب را با اثری روبه‌جلو و متفاوت مواجه خواهد کرد؟

در ادامه به این سؤال، پاسخ می‌دهیم، اما در این مرحله بهتر است از نقد معمول اثر نگذریم. نشانه‌های عبور از یک جامعه مردسالار را می‌توان به عینه در ادیسه نولان مشاهده کرد. زیرا پنه‌لوپه نولان با وجود آنکه نمی‌تواند از ساختار‌های مردانه عبور کرده و عاملیتی یگانه پیدا کند، اما تلاشش را در این زمینه بروز می‌دهد. درحالی‌که پنه‌لوپه هومر، زنی سربه‌زیر و فرمان‌بردار است و برای ر‌هایی از دست خواستگاران سمج تنها به بافندگی پرداخته و کاری جز شکفتن بافته‌هایش ندارد؛ زیرا پنه‌لوپه عنوان کرده که تنها بعد از بافتن کفن برای «لائرتز» (پدر پیر اودیسئوس) دوباره حاضر به ازدواج با دیگری می‌شود. کاراکتر «سینون» (الیوت پیج) فردی است که به‌جای «آنتینوس» (رابرت پتینسون) عازم جنگ تروآ می‌شود و حتی جانش را برای عملی‌شدن دسیسه اسب تروآ از دست می‌دهد. اما یک مسئله اساسی در این میان مطرح است، چون شخصیت سینون هیچ نمودی در روایت هومر ندارد و نولان این کار را برای منفی‌تر نشان‌دادن آنتینوس به‌عنوان سرکرده خواستگاران پنه‌لوپه انجام داده است.

در ادامه سپردن دو نقش به «لوپیتا نیونگو» یعنی «هلن تروا» و «کلوتایمنسترا» است که معنی‌دار به نظر می‌رسد. لوپیتا نیونگو، برخلاف آنچه در کتاب وجود دارد، سیاه‌پوست است و هلن تروا و کلوتایمنسترا نیز برخلاف آنچه نمایش داده می‌شود خواهر دوقلوی هم نیستند. ادیسئوس در مسیر بازگشت لاجرم باید از چند مرحله عبور کند که تعدادی از این مراحل هم از گزند دست‌یازی نولان در امان نمانده است. یکی از این مراحل مواجهه ادیسئوس و ملازمانش با ماجرای «غول یک‌چشم» یا همان «پولیفموس» است. در کتاب هومر، روند قصه این‌طور جلو می‌رود که اودیسئوس و با شراب، غول تک‌چشم را مست و خودش را «هیچ‌کس» معرفی می‌کند. وقتی اودیسئوس چشم غول را کور می‌کند او فریاد می‌زند که هیچ‌کس چشمم را از من گرفته و کورم کرده است، تا به این وسیله بتواند غول‌های همسایه را برای کمک خبر کند. درحالی‌که در روایت نولان خبری از مست‌کردن غول نیست و او، اودیسئوس را با عنوان هیچ‌کس خطاب قرار نمی‌دهد. درنهایت باید گفت که اودیسئوس فیلم، وفادارتر از نسخه هومر است و به خواهش‌های نفسانی الهه کالیپسو و سیرسه جواب مثبت نمی‌دهد. از طرف دیگر اشاره به لهجه بازیگران ادیسه هم در نسبت با دیگر فیلم‌های این‌چنینی خالی‌ازلطف نیست. در آن آثار این لهجه بریتانیایی است که نمود تام و تمامی دارد، اما نولان این اجازه را به بازیگرانش داده که به گویش و لهجه آمریکایی خود پایبند باشند و از این تصور که حتماً باید در آثار تاریخی و اساطیری از لهجه بریتانیایی بهره برد، فاصله گرفت. موارد اختلاف تنها به این نکات خلاصه نمی‌شود، اما بیان همین چند نمونه به کارمان می‌آید.

شاید مهم‌ترین عارضه‌ای که به نظر می‌رسد، ادیسه هم مانند باقی آثار نولان به آن دچار است، تکنیک‌زدگی و عدم اهمیت به مسئله روایت‌پردازی و طرح منطقی روابط علّی و معلولی آن در ذهن مخاطب است. اما در همین ابتدا باید گفت که بازنمایی الهیات و اسطوره گاه به عقل محاسبه‌گر و زمینی قد نمی‌دهد و چهارچوب منطقی آن را رد می‌کند. بنابراین، بازی به‌ظاهر ضعیف «تام هالند» و یاران ادیسئوس، تسلط راحت بر تروآ و حضور غیردراماتیک «شارلیز ترون» در فیلم، ضعف اثر است، اما مسئله و مشکل اساسی ادیسه را باید در جای دیگری جز سطح بیرونی روایت جست‌و‌جو کرد. جایی که سازنده «میان‌ستاره‌ای» می‌خواهد فیلمی وضعیت‌محور بسازد و به‌وسیله آن الزامات تمدن غرب را با همه ابتلائات و مسائلش نشانمان بدهد. نولان پیش‌تر «اوپنهایمر» را هم با همین توجیه ساخته بود که ما می‌دانیم آدم‌کش و جانی هستیم، اما برای تسلط تمدن غرب بر دنیا و دیگری - که همان شرق است - چاره‌ای جز کشتار نداریم. ادیسه منزلگاه و نقطه آغاز چنین دیدگاهی است و به‌خوبی ایده چیرگی آمریکا بر غرب و کل دنیا را توضیح می‌دهد. بر همین اساس، تولید و نمایش این فیلم و اوپنهایمر نیز کاملاً در راستای زنده‌کردن چنین نگرشی به جهان است.

ادیسئوس بانمک و محافظه‌کار است

فیلم ادیسه کریستوفر نولان، فراتر از یک اقتباس سینمایی از حماسه هومر، به متنی پیچیده و چندلایه تبدیل شده است. این اثر در واقع می‌خواهد بازتابی از وضعیت کنونی جهان به‌حساب بیاید، اما باید دید که چه بر سر این رویکرد در عمل‌آمده است. از طرف دیگر، مواجهه تمدن غرب با حماسه ادیسه همواره فراتر از یک بررسی ادبی صرف بوده و به‌مثابه ابزاری کارآمد برای هویت‌بخشی و تولید مفهوم غرب عمل کرده است. غربی‌ها در طول تاریخ با قرائت‌های گوناگون از این اثر باستانی، بنیاد‌های فکری، فرهنگی و سیاسی خود را بازتولید کرده‌اند. این قرائت‌های متعدد نشان می‌دهند که چگونه یک متن کهن به ماشین تولید هویت چشم‌آبی‌ها تبدیل شده و مسیر تکامل این تمدن را توجیه نموده است. در دوران روشنگری و رمانتیسم، ادیسه به‌عنوان نماد خردورزی، فردیت و غلبه انسان بر طبیعت خوانده شد. قهرمان این حماسه، الگوی انسان غربی معرفی گردید که باتکیه‌بر عقلانیت ابزاری، بر موانع طبیعی و اسطوره‌ای غلبه می‌کند. این قرائت، پایه‌های انسان‌گرایی غربی را استوار کرد و ادیسه را پیش‌گام روحیه کاوشگری و استعمارگری مدرن دانست. در این نگاه، سفر او استعاره‌ای از پیشرفت تمدن غرب و تسلط انسان بر جهان پیرامونش تلقی می‌شد.

در واقع، این تکه از جهان برای تولید مفهوم مدرنیته و فاصله‌گرفتن از قرون‌وسطی، به چنین اسطوره‌ای نیاز مبرم داشت تا ریشه‌های عقلانیت و فردیت خود را در گذشته‌ای دور جست‌و‌جو کند. البته این تنها بخشی از ماجراست و نگاه‌ها به ادیسه همواره با موجی از انتقادات نیز همراه بوده است. بر همین اساس ادیسه را نمونه اولیه سوژه بورژوایی و عقلانیت ابزاری دانسته و در این تحلیل، فرار او از سیرن‌ها و قربانی‌کردن یارانش، نشان‌دهنده سرکوب طبیعت و قربانی‌کردن فرد به‌پای بقای سیستم قلمداد کرده‌اند. این خوانش نشان می‌دهد که تولید غرب مدرن بر پایه تسلط، سرکوب و طرد امر دیگری استوار بوده و در قالب هیولا‌ها و موجودات غیرانسانی در متن حماسه نمایان می‌شود. از منظر پسااستعماری، قرائت‌های غربی از ادیسه مکانیسمی برای توجیه سلطه و استعمار بوده است.

مواجهه اودیسه با سایکلوپ‌ها و اقوام بیگانه، الگوی مواجهه غرب با شرق و سایر تمدن‌ها را شکل داد. غرب با تعریف خود به‌عنوان نماینده نظم، تمدن و عقلانیت در برابر بربریت و آشوب، هویت خود را تولید کرد. این دوگانه‌سازی، مبنای ایدئولوژیک استعمارگری مدرن و برتری‌جویی فرهنگی غرب قرار گرفت. ادیسه با نگاه به سرزمین‌های ناشناخته، دقیقاً همان منطق استعمارگر را بازتولید می‌کند که طبیعت و بومیان را برای بهره‌برداری آماده می‌بیند. در لایه جنسیتی نیز، تولید غرب پدرسالار در این قرائت‌ها نمود پیدا کرده و برای نمونه، تقابل پنه‌لوپه به‌عنوان نماد وفاداری و نظم خانگی با سیرسه و کالیپسو در مقام نماد‌های فریبنده و مهارنشدنی طبیعت، نشان‌دهنده تلاش تمدن غرب برای مهار امر زنانه و تحت‌الشعاع قراردادن آن در ذیل منطق مردانه است. در بازگشت به مسئله فیلم می‌توان این‌طور عنوان کرد که نولان ادعای اصلاح تمدن محبوب و متبوعش را دارد تا به‌وسیله آن به امر مطبوع دست پیدا کند.

برای نمونه، سهم نژاد‌های مختلف از نقش‌های اصلی میان افراد سفیدپوست و رنگین‌پوست تقسیم شده است و فیلم تلاش می‌کند که به عاملیت زنان هم اهمیت دهد، اما عارضه اصلی، خود را در پایان کار بروز می‌دهد. در پایان همه چیز به ساحت امر نمادین بازمی‌گردد و این عاملیت مردانه است که همه چیز را ذیل اصالت خود تعریف می‌کند. در حقیقت، در این لایه، ادیسه نولان نماینده آشکار ظهور پوپولیسم راست‌گرا و به‌ویژه جنبش ماگا به رهبری دوستان و حامیان «دونالد ترامپ» است. سفر اودیسه برای بازپس‌گیری تاج‌وتخت و پاک‌سازی خانه از مدعیان، استعاره‌ای دقیق از گفتمان بازگرداندن عظمت و تطهیر خشونت‌آمیز دشمنان داخلی و خارجی بوده و فیلم با به‌تصویرکشیدن قهرمانی که برای حفظ قدرت و نظم خود، دست به کشتار بی‌رحمانه مدعیان می‌زند، در واقع مکانیسم توجیه اقدامات خشن و وحشتناک آمریکا در عرصه جهانی را بازنمایی می‌کند. در لایه روان‌کاوانه و با اتکا به نظریات «ژاک لکان»، ادیسه نولان مدعی است که از ساختار‌های سنتی فاصله گرفته و به نقد نظم نمادین می‌پردازد.

باوجوداین، واکاوی دقیق‌تر نشان می‌دهد که فیلم در عمل همان نظم نمادین لکانی را بازتولید می‌کند. در واقع، در نظریه لکان، نظم نمادین شامل زبان، قانون و جایگاه پدرسالارانه است که هویت سوژه را شکل می‌دهد و نولان تلاش می‌کند با نشان‌دادن شکنندگی روانی ادیسه و توهمات او، گریزی به قلمرو واقعیت و امر تروماتیک بزند. او می‌خواهد نشان دهد که قهرمان اسطوره‌ای، تنها یک سازه نمادین بوده و در پشت این نقاب، سوژه‌ای تکه‌تکه شده و مضطرب نهفته است. اما در نهایت، فیلم در برابر همین امر تروماتیک عقب‌نشینی می‌کند، زیرا ادیسه در پایان، دوباره ردای نمادین پادشاه و پدر را بر تن می‌کند و قانون خود را با خونریزی بازمی‌گرداند. فیلم به‌جای فروپاشی نظم نمادین و پذیرش فقدان بنیادین، آن را ترمیم می‌کند. به بیان دیگر، نولان در ادیسه مانند اوپنهایمر مدام به این مسئله می‌پردازد که علی‌رغم انتقاد به‌حق و درستی که به نظم آمریکایی و غربی وجود دارد، اما هیچ نیرویی قادر به تسلط بر میراث این تمدن نیست و باید با آغوش باز آن را پذیرفت.

منبع: فرهیختگان-ایمان عظیمی