هشدار مک‌کینزی درباره آسیب‌پذیری اقتصاد جهان؛ ۲۳ درصد واردات جهانی در معرض اختلال زنجیره تأمین قرار دارد

به گزارش مجله خبری نگار، گزارش جدید مؤسسه جهانی مک‌کینزی نشان می‌دهد آسیب‌پذیری زنجیره‌های تأمین جهانی در برابر بحران‌های اقتصادی، جنگ‌ها و تنش‌های ژئوپلیتیکی طی دو دهه گذشته افزایش یافته است؛ به‌طوری‌که در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۳ درصد از واردات جهانی با دست‌کم دو نوع خطر جدی در زنجیره تأمین مواجه بوده‌اند. این رقم در سال ۲۰۰۰ حدود ۱۵ درصد بود و اکنون نگرانی‌ها درباره امنیت تجارت بین‌المللی و وابستگی کشور‌ها به منابع محدود تأمین را افزایش داده است.

این گزارش که روز ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، با بررسی حدود ۱۹ تریلیون دلار از واردات جهانی، سه عامل اصلی آسیب‌پذیری اقتصاد‌ها را شناسایی کرده است: اهمیت راهبردی کالاها، تمرکز منابع تأمین و فاصله ژئوپلیتیکی میان کشور‌های تولیدکننده و خریداران.

سه تهدید اصلی برای زنجیره تأمین جهانی

بر اساس تحلیل مک‌کینزی، وابستگی کشور‌ها به کالا‌های حیاتی، محدود بودن تعداد تأمین‌کنندگان و اختلافات سیاسی میان شرکای تجاری، سه عامل مهمی هستند که می‌توانند جریان تجارت جهانی را با اختلال مواجه کنند.

این مؤسسه اعلام کرده است که حدود ۲۳ درصد واردات جهانی دست‌کم با دو مورد از این سه آسیب‌پذیری روبه‌رو هستند. همچنین ۴ درصد از واردات بررسی‌شده هم‌زمان در معرض هر سه خطر قرار دارند؛ وضعیتی که می‌تواند در صورت بروز بحران، تأمین کالا‌های اساسی و راهبردی را با مشکلات جدی مواجه کند.

از جمله کالا‌هایی که در معرض این وابستگی‌ها قرار دارند، می‌توان به سنگ‌آهن، باتری‌های لیتیوم‌یونی، تلفن‌های هوشمند، تراشه‌های حافظه و آهنربا‌های دائمی اشاره کرد.

۲۴ گلوگاه دریایی که تجارت جهان به آنها وابسته است

یکی دیگر از بخش‌های مهم گزارش مک‌کینزی به نقش مسیر‌های دریایی در آسیب‌پذیری اقتصاد جهانی اختصاص دارد.

محققان در این مطالعه ۲۴ گذرگاه و گلوگاه مهم دریایی را شناسایی کرده‌اند که بخش عمده تجارت دریایی جهان از آنها عبور می‌کند. برآورد این مؤسسه نشان می‌دهد حدود ۸۰ درصد تجارت دریایی جهان دست‌کم از یکی از این مسیر‌های راهبردی عبور می‌کند.

در میان این مسیرها، چهار گلوگاه از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند؛ زیرا برای عبور کشتی‌ها جایگزین دریایی عملی و مناسبی ندارند. این چهار مسیر عبارت‌اند از:

- تنگه هرمز

- تنگه بسفر

- تنگه بو‌های در چین

- تنگه‌های دانمارک

هرگونه اختلال در این مسیر‌ها می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، بیمه کشتی‌ها و قیمت کالا‌ها را افزایش دهد و تأخیر در تحویل محموله‌ها را به سایر بخش‌های اقتصاد جهانی منتقل کند.

تنگه هرمز؛ نمونه‌ای از آسیب‌پذیری تجارت جهانی

تحولات اخیر در تنگه هرمز نمونه‌ای از خطراتی است که گزارش مک‌کینزی درباره آنها هشدار می‌دهد.

خبرگزاری رویترز روز جمعه ۱۳ نوامبر گزارش داد که نیروی دریایی سپاه پاسداران ایران مدعی شده یک نفتکش حامل گاز طبیعی مایع در تنگه هرمز با مین دریایی برخورد کرده و دچار انفجار شده است. رسانه‌های ایران این کشتی را به استفاده از مسیری غیرمجاز و خطرناک متهم کرده‌اند؛ با این حال، جزئیات حادثه و روایت مطرح‌شده از سوی ایران به‌طور مستقل تأیید نشده است.

رویترز همچنین با استناد به داده‌های مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک گزارش داد که در ماه اکتبر ۲۰۲۶، تعداد ۳۷ حمله علیه کشتی‌ها در منطقه ثبت شده است؛ رقمی که بالاترین میزان ماهانه از زمان آغاز درگیری‌های اواخر فوریه محسوب می‌شود.

در ۱۰ روز نخست نوامبر نیز دست‌کم ۱۰ کشتی هدف حمله قرار گرفته‌اند. این تحولات در شرایطی رخ داده که تردد کشتی‌ها در برخی مقاطع بهبود یافته، اما خطرات امنیتی مسیر‌های دریایی همچنان پابرجاست.

چرا انتقال کارخانه‌ها به کشور‌های نزدیک‌تر کافی نیست؟

یکی از نکات مهم گزارش مک‌کینزی، هشدار درباره تصور نادرست برخی شرکت‌ها از مفهوم تاب‌آوری زنجیره تأمین است.

جونگ‌مین سونگ، یکی از نویسندگان گزارش و از شرکای مک‌کینزی، تأکید کرده است که انتقال کارخانه یا محل مونتاژ نهایی به کشوری نزدیک‌تر از نظر جغرافیایی، لزوماً وابستگی‌های تأمین را از بین نمی‌برد.

به گفته او، اگر قطعات اصلی و مواد اولیه همچنان از کشور‌هایی تأمین شوند که در معرض تنش‌های سیاسی یا اختلالات تجاری قرار دارند، انتقال محل مونتاژ نمی‌تواند امنیت زنجیره تأمین را تضمین کند.

برای مثال، ممکن است یک شرکت خط مونتاژ محصولات خود را به کشوری دیگر منتقل کند، اما همچنان برای تهیه باتری، نیمه‌هادی یا قطعات الکترونیکی به تعداد محدودی تأمین‌کننده خارجی وابسته باقی بماند.

جهانی‌شدن همچنان ادامه دارد؛ اما شرکت‌ها به دنبال کاهش ریسک هستند

تیاگو دِوِزا، عضو ارشد مؤسسه جهانی مک‌کینزی و یکی از نویسندگان گزارش، در گفت‌و‌گو با وب‌سایت اکسیوس تأکید کرده است که افزایش آسیب‌پذیری‌ها لزوماً به معنای کاهش قابلیت اطمینان تجارت جهانی نیست.

او توضیح داده است که شرکت‌ها و دولت‌ها پس از تجربه بحران‌هایی مانند همه‌گیری کرونا، جنگ‌ها و تنش‌های تجاری، بیش از گذشته به دنبال شناسایی نقاط احتمالی اختلال و آماده‌سازی برای مقابله با آنها هستند.

به گفته دِوِزا، تجارت جهانی با وجود شوک‌های متعدد همچنان به رشد خود ادامه داده و حتی به ایجاد تعادل در اقتصاد بین‌المللی کمک کرده است؛ با این حال، افزایش ادغام اقتصادی و تخصصی شدن فرایند‌های تولید، وابستگی به تعداد محدودی از تأمین‌کنندگان را نیز بیشتر کرده است.

بازنگری در زنجیره تأمین؛ چالش جدید اقتصاد جهانی

گزارش مک‌کینزی نشان می‌دهد جهانی‌شدن اقتصاد در دهه‌های گذشته نقش مهمی در کاهش هزینه تولید، ارزان‌تر شدن کالا‌ها و تقویت رشد اقتصادی داشته است، اما در کنار این مزایا، وابستگی‌های پیچیده‌ای میان کشور‌ها و شرکت‌ها ایجاد کرده است.

اکنون دولت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی به دنبال راه‌هایی برای کاهش این آسیب‌پذیری‌ها هستند؛ از جمله تنوع‌بخشی به منابع تأمین، توسعه ظرفیت تولید داخلی، ایجاد ذخایر راهبردی و شناسایی مسیر‌های جایگزین حمل‌ونقل.

با این حال، هدف اصلی کنار گذاشتن تجارت بین‌المللی نیست، بلکه ایجاد تعادل میان مزایای جهانی‌شدن و ضرورت حفظ امنیت اقتصادی است.

در مجموع، یافته‌های مک‌کینزی نشان می‌دهد اقتصاد جهانی بیش از گذشته به شبکه‌ای پیچیده از تأمین‌کنندگان، مسیر‌های دریایی و روابط ژئوپلیتیکی وابسته شده است؛ شبکه‌ای که اختلال در یکی از بخش‌های آن می‌تواند پیامد‌هایی بسیار فراتر از مرز‌های کشور محل وقوع بحران به همراه داشته باشد.