چرا با وجود ثروت و امکانات، باز هم آرامش نداریم؟ پاسخ تأمل‌برانگیز قرآن در یک آیه

به گزارش مجله خبری نگار، چرا در دنیای امروز، با وجود پیشرفت و رفاه بی‌سابقه، آمار اضطراب و افسردگی هر روز بالاتر می‌رود؟ این تناقض ظاهری، ریشه در یک غفلت مشترک دارد: دورشدن از یاد خدا. قرآن می‌فرماید: «وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا». این آیه، پرده از راز زندگی سخت امروز برمی‌دارد.

آیا تا به حال به این فکر کرده‌اید که چرا بعضی افراد با وجود ثروت فراوان، باز هم احساس تنگی و فشار می‌کنند؟ قرآن در آیه ۱۲۴ سوره طه، ریشه این تنگی را فاش می‌کند: «وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا»؛ و هر کس از یاد من روی گردان شود، زندگی سخت و تنگی خواهد داشت. این آیه، پرده از یکی از بزرگ‌ترین حقایق زندگی برمی‌دارد.

متن کامل آیه که در سوره طه نازل شده، چنین است: «وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنکًا وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَىٰ»؛ و هر کس از یاد من روی گردان شود، همانا برای او زندگی تنگی خواهد بود و در روز قیامت او را نابینا محشور می‌کنیم. این آیه، دو پیامد مهم اعراض از یاد خدا را بیان می‌کند: معیشت ضنک در دنیا و محشور شدن نابینا در آخرت.

نکته اول، «أَعْرَضَ» است. اعراض، به معنای روی گرداندن و پشت کردن است، نه فقط ندانستن. کسی که از یاد خدا روی می‌گرداند، آگاهانه یا ناآگاهانه، خود را از منبع آرامش و برکت جدا می‌کند. این جدایی، منشأ همه تنگی‌هاست. یاد خدا در این آیه، تنها ذکر زبانی نیست؛ بلکه شامل یاد کردن خدا در همه امور زندگی، توکل به او، عمل به دستوراتش و در نظر گرفتن او در تصمیم‌گیری‌هاست.

نکته دوم، «مَعِیشَةً ضَنکًا» است. ضنک، به معنای تنگی، سختی و فشار است. اما این تعبیر، فقط به معنای فقر مالی نیست. بسیاری از افراد ثروتمند، در نهایت رفاه مادی، دچار معیشت ضنک هستند. چرا؟ چون معیشت ضنک، یک وضعیت درونی است؛ حالتی از بی‌قراری، اضطراب، نارضایتی و احساس پوچی که حتی با داشتن همه چیز، انسان را رها نمی‌کند. قرآن می‌گوید این تنگی، نتیجه اعراض از یاد خداست.

نکته سوم، تفسیر معیشت ضنک در روایات است. امام صادق (ع) در تفسیر این آیه فرموده‌اند: «هِیَ الْمَعِیشَةُ الضَّیِّقَةُ الْخَبِیثَةُ»؛ معیشت ضنک، همان زندگی تنگ و ناگوار است. همچنین از امام علی (ع) نقل شده که فرمودند: «مَعِیشَةً ضَنْکاً» یعنی «الْقُنُوطَ وَ الْیَأْسَ»؛ ناامیدی و یأس. این تعابیر نشان می‌دهند که معیشت ضنک، بیش از آنکه یک وضعیت بیرونی باشد، یک وضعیت درونی و روحی است.

نکته چهارم، گستره معنایی ضنک است. مفسران در تفسیر «ضنک» آرای مختلفی دارند؛ برخی آن را به معنای فقر و تنگدستی مالی گرفته‌اند و برخی به معنای عذاب قبر. اما قدر مشترک همه این معانی، یک حقیقت است: کسی که از یاد خدا دور شود، در هر جایگاهی که باشد، از آرامش و رضایت محروم می‌شود. حتی اگر همه نعمت‌های دنیا را داشته باشد، نمی‌تواند طعم آرامش واقعی را بچشد. این، همان معیشت ضنک است.

در همین زمینه، حجت‌الاسلام محمد مهدی ماندگاری با اشاره به کوتاهی فرصت انسان در دنیا می‌گوید: «کوتاه‌ترین مسابقه دوی صد متر، هشت ثانیه‌ای است. این را یادگاری داشته باشن از من، مخصوصاً نوجوونای عزیز که مخاطب ویژه سه‌شنبه‌های ما هستن. همه یادداشت کنن برای عزیزانشون. این مسابقه دوی یکصد متر که هشت ثانیه نفر اول و دوم فاصله‌شون صدم ثانیه است. دونده وقتی می‌دوه، شما زیباترین نمایشگاه را هم دو طرف مسیر مسابقه بگذارید، دونده نگاه نمی‌کنه. چرا؟ چون می‌تونه فرصتش خیلی خیلی خیلی کمه. اصلاً وقت سر تمام هم و غم و فکر و ذکر و توانش رو می‌بره برای دویدن.»

وی در ادامه با استناد به آیه «إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا یَسْتَقْدِمُونَ» می‌افزاید: «اگر همه ما بدونیم فرصتمون تو دنیا خیلی کمه، حتماً بازیگوشی‌هامون رو می‌ذاریم کنار، حتماً حواس‌پرتی‌هامون رو می‌ذاریم کنار، از لحظه به لحظه‌مون مضاعف بهره‌برداری می‌کنیم. مضاعف یعنی چی؟ یعنی هم عمل صالح می‌کنیم، هم نیت تکرار می‌کنیم. شاید من فرصت تکرار پیدا نکنم، بگم خدایا هر وقت اول ماه رو درک کردم مشارکت می‌کنم تو قربانی. شاید من فردا مردم، ولی همین که نیت کردم، خدا برام می‌نویسه. این همون بذره است که بذر.» این بیان، نشان می‌دهد که غفلت از کوتاهی فرصت، خود یکی از مصادیق اعراض از یاد خداست.

کاربرد این آیه در زندگی امروزی چیست؟ در دنیای امروز، با وجود امکانات فراوان، بسیاری از ما احساس تنگی و فشار می‌کنیم. اضطراب، افسردگی و نارضایتی، به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است. این آیه به ما می‌آموزد که ریشه این تنگی، در فاصله‌گرفتن از یاد خداست. اگر می‌خواهیم از این تنگی بیرون بیاییم، باید پیوند خود را با خداوند مستحکم کنیم و از غفلت و فرصت‌سوزی دوری نماییم.

کاربرد اجتماعی این آیه نیز بسیار روشن است. جامعه‌ای که در آن یاد خدا کم‌رنگ شود، از نظر روانی سالم نخواهد بود. آمار اضطراب، افسردگی و آسیب‌های اجتماعی در جوامعی که معنویت در آنها کم‌رنگ شده، بالاتر است. این آیه، نسخه‌ای برای سلامت روانی و اجتماعی جامعه است؛ نسخه‌ای که ریشه در اتصال به منبع آرامش یعنی خداوند و پرهیز از غفلت دارد؛ و در پایان، این آیه به ما می‌آموزد که معیشت ضنک، نه فقط یک مفهوم انتزاعی، بلکه یک واقعیت قابل تجربه است. ریشه همه تنگناها، در اعراض از یاد خداست. پس بیاییم از امروز، این نگاه را در زندگی خود جاری کنیم. با یاد خدا در همه امور، توکل به او و عمل به دستوراتش، از معیشت ضنک فاصله بگیریم و آرامش واقعی را تجربه کنیم. بدانیم که یاد خدا، نه فقط یک عبادت، بلکه کلید گشایش همه در‌های بسته زندگی است.