هوش مصنوعی نقطه مقابل پیشرفت اقتصاد است یا همسو با آن؟

به گزارش مجله خبری نگار/ایستنا،هوش مصنوعی طی دو سال گذشته بیش از هر فناوری دیگری به میدان رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است. سرمایه‌گذاری‌های صد‌ها میلیارد دلاری آمریکا برای توسعه مراکز داده، رقابت چین در توسعه مدل‌های بومی و شکل‌گیری زنجیره‌های جدید تراشه، این تصور را ایجاد کرده که تنها کشور‌های ثروتمند قادر به بهره‌برداری از انقلاب هوش مصنوعی خواهند بود. با این حال، تازه‌ترین ارزیابی جامع بانک جهانی تصویری متفاوت ارائه می‌کند. این نهاد معتقد است کشور‌های در حال توسعه، برخلاف تصور رایج، در بسیاری از حوزه‌ها بیش از اقتصاد‌های پیشرفته از گسترش هوش مصنوعی منتفع خواهند شد و در عین حال با ریسک بسیار کمتری از ناحیه اتوماسیون گسترده مشاغل مواجه هستند.

این نتیجه‌گیری که در نخستین ارزیابی جامع بانک جهانی از آثار هوش مصنوعی بر زندگی حدود ۶.۸ میلیارد نفر شهروند اقتصاد‌های در حال توسعه منتشر شده، نگاه سیاست‌گذاری به هوش مصنوعی را از رقابت صرف بر سر ساخت مدل‌های مرزی به سمت بهره‌برداری کاربردی از این فناوری تغییر می‌دهد. پیام اصلی گزارش این است که مزیت رقابتی بسیاری از کشور‌های در حال توسعه نه در ساخت بزرگ‌ترین مدل‌های زبانی، بلکه در استفاده هوشمندانه از ابزار‌های موجود برای جبران شکاف دانش، افزایش بهره‌وری و ارتقای ظرفیت نیروی انسانی نهفته است.

هوش مصنوعی الزاماً به معنای جایگزینی نیروی کار نیست

یکی از مهم‌ترین یافته‌های بانک جهانی به تفاوت ساختار بازار کار میان کشور‌های توسعه‌یافته و اقتصاد‌های در حال توسعه مربوط می‌شود. در حالی که بسیاری از تحلیل‌ها بر تهدید هوش مصنوعی برای اشتغال متمرکز بوده‌اند، داده‌های این گزارش نشان می‌دهد میزان آسیب‌پذیری مشاغل در دو گروه کشور‌ها تفاوت چشمگیری دارد.

برآورد بانک جهانی نشان می‌دهد حدود ۱۴.۲ درصد مشاغل در اقتصاد‌های پیشرفته قابلیت اتوماسیون از طریق هوش مصنوعی مولد را دارند، در حالی که این نسبت در اقتصاد‌های در حال توسعه تنها ۴.۵ درصد است. این اختلاف از ساختار متفاوت اقتصاد‌ها ناشی می‌شود. بخش قابل توجهی از اشتغال در کشور‌های کم‌درآمد همچنان در کشاورزی، بنگاه‌های کوچک و فعالیت‌هایی متمرکز است که اتوماسیون کامل آنها با فناوری‌های فعلی امکان‌پذیر یا اقتصادی نیست.

در مقابل، ظرفیت افزایش بهره‌وری بسیار گسترده‌تر است. بانک جهانی تأکید می‌کند بخش بزرگی از نیروی کار این کشور‌ها می‌تواند با کمک ابزار‌های هوش مصنوعی وظایف شناختی پیچیده‌تری را انجام دهد که امکان انتقال بخشی از فعالیت‌های تخصصی از کارشناسان محدود به کارکنان با تجربه کمتر را فراهم می‌کند و کمبود مزمن نیروی انسانی متخصص را تا حدی جبران خواهد کرد.

اثر هوش مصنوعی بر کمبود متخصص به عنوان بزرگ‌ترین گلوگاه رشد

بانک جهانی یکی از مهم‌ترین موانع توسعه اقتصادی در کشور‌های کم‌درآمد را کمبود سرمایه انسانی متخصص می‌داند. بسیاری از این کشور‌ها با کمبود پزشک، مهندس، متخصص مالی، برنامه‌نویس، معلم و کارشناسان فنی روبه‌رو هستند و همین مسئله سرعت توسعه اقتصادی را محدود کرده است.

هوش مصنوعی از نگاه این گزارش دقیقاً این گلوگاه را هدف قرار می‌دهد. ابزار‌های نسبتاً ساده مبتنی بر هوش مصنوعی قادر هستند کیفیت تصمیم‌گیری، تحلیل داده، ترجمه، تولید محتوا، خدمات آموزشی، تشخیص اولیه پزشکی و بسیاری از فعالیت‌های شناختی را برای کارکنانی که تجربه محدودتری دارند ارتقا دهند.

به بیان دیگر، این فناوری در کشور‌های در حال توسعه نقش «تقویت‌کننده توان انسانی» را ایفا می‌کند و صرفاً جایگزین نیروی کار نیست. چنین تغییری می‌تواند بدون افزایش چشمگیر تعداد متخصصان، ظرفیت ارائه خدمات عمومی و خصوصی را در بسیاری از اقتصاد‌های در حال توسعه افزایش دهد و سرعت رشد اقتصادی را ارتقا بخشد.

تغییر پارادایم سیاست‌گذاری به توسعه هوش مصنوعی بدون ابررایانه

یکی از مهم‌ترین پیام‌های گزارش بانک جهانی، فاصله گرفتن از این تصور است که توسعه هوش مصنوعی الزاماً نیازمند سرمایه‌گذاری‌های عظیم در مراکز داده، مدل‌های زبانی بسیار بزرگ و زیرساخت‌های محاسباتی پیشرفته است. ایندرمیت گیل، اقتصاددان ارشد بانک جهانی، تصریح می‌کند بسیاری از مسائل مهم را می‌توان با ابزار‌های تخصصی و محدود هوش مصنوعی حل کرد و این امر حتی در کشور‌هایی با توان پردازشی پایین، برق ناپایدار و فاقد اینترنت با کیفیت نیز میسر است.

این گزاره از منظر سیاست‌گذاری اهمیت ویژه‌ای دارد. بسیاری از دولت‌های در حال توسعه به دلیل هزینه‌های بسیار سنگین ایجاد زیرساخت‌های محاسباتی، ورود به عرصه هوش مصنوعی را خارج از توان خود ارزیابی می‌کنند. بانک جهانی، اما معتقد است ارزش‌آفرینی اقتصادی الزاماً از مسیر توسعه مدل‌های مرزی عبور نمی‌کند و استفاده هدفمند از مدل‌ها و ابزار‌های موجود نیز می‌تواند آثار تحول‌آفرین بر بهره‌وری و کیفیت خدمات برجای بگذارد.

اقتصاد‌های آسیب‌پذیر نخستین قربانیان اتوماسیون خدمات برون‌سپاری هستند

در کنار فرصت‌ها، بانک جهانی نسبت به یک تهدید مهم نیز هشدار می‌دهد. بر همین اساس، کشور‌هایی که طی دو دهه گذشته رشد اقتصادی خود را بر پایه صادرات خدمات برون‌سپاری بنا کرده‌اند، بیش از سایر اقتصاد‌های در حال توسعه در معرض آسیب قرار دارند. صنایعی مانند مراکز تماس، خدمات پشتیبانی اداری، پردازش اطلاعات، خدمات مالی پایه و حتی برخی مشاغل ابتدایی برنامه‌نویسی، با گسترش هوش مصنوعی مولد ممکن است بخش قابل توجهی از مزیت رقابتی خود را از دست بدهند.

بانک جهانی هشدار می‌دهد این تحول می‌تواند یکی از مهم‌ترین مسیر‌های شکل‌گیری طبقه متوسط در برخی اقتصاد‌های در حال توسعه را مسدود کند. از این منظر، دولت‌ها باید همزمان با توسعه استفاده از هوش مصنوعی، برنامه‌های بازآموزی نیروی انسانی و ارتقای مهارت‌های دیجیتال را نیز در اولویت قرار دهند تا آثار منفی اتوماسیون بر بازار کار کنترل شود.

اگرچه اقتصاد‌های در حال توسعه از منظر اشتغال با تهدید محدودتری روبه‌رو هستند، اما بانک جهانی در گزارش خود تأکید می‌کند بیشترین منافع اقتصادی کوتاه‌مدت همچنان نصیب کشور‌های ثروتمند خواهد شد. بر اساس برآورد‌های این گزارش، در صورت ادامه روند فعلی، افزایش بهره‌وری ناشی از هوش مصنوعی در اقتصاد‌های پیشرفته بیش از سه برابر اقتصاد‌های در حال توسعه خواهد بود. دلیل این فاصله نیز روشن است و شامل دسترسی گسترده‌تر به زیرساخت‌های پردازشی، سرمایه، داده‌های باکیفیت، اکوسیستم نوآوری و نیروی انسانی متخصص می‌شود.

با این حال، بانک جهانی این شکاف را دائمی نمی‌داند. توسعه دسترسی به توان محاسباتی، ایجاد زیرساخت‌های داده، تولید داده‌های بومی و به‌ویژه توسعه داده‌ها و مدل‌های مبتنی بر زبان‌های محلی، مهم‌ترین پیش‌شرط‌های کاهش این فاصله عنوان شده‌اند. از آن جا که عملکرد مدل‌های هوش مصنوعی به داده‌های آموزشی وابسته است، نبود داده‌های بومی می‌تواند کیفیت خدمات این فناوری را در بسیاری از کشور‌ها محدود کند.

استقلال فناورانه و چالش ژئوپلیتیکی عصر هوش مصنوعی

شاید مهم‌ترین بخش گزارش بانک جهانی، بعد ژئوپلیتیکی توسعه هوش مصنوعی باشد. این گزارش تصریح می‌کند پیشرفته‌ترین سامانه‌های هوش مصنوعی جهان در اختیار تعداد محدودی از شرکت‌های مستقر در ایالات متحده و چین قرار دارند. در نتیجه، بسیاری از کشور‌های در حال توسعه در صورت استفاده گسترده از این فناوری، با خطر وابستگی راهبردی به فناوری‌هایی مواجه خواهند شد که هیچ کنترلی بر توسعه یا آینده آنها ندارند.

این وابستگی تنها یک مسئله فنی نیست، بلکه می‌تواند به موضوعی مرتبط با استقلال اقتصادی، امنیت داده، تاب‌آوری دیجیتال و حتی حاکمیت ملی تبدیل شود. تصمیمات تجاری، محدودیت‌های صادراتی، تغییر سیاست‌های شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات ابری یا تحولات ژئوپلیتیکی می‌توانند مستقیماً بر دسترسی این کشور‌ها به زیرساخت‌های هوش مصنوعی اثر بگذارند.

بانک جهانی در عین حال راهکاری عملی برای کاهش این ریسک ارائه می‌دهد. به جای تلاش پرهزینه برای بازسازی کامل زنجیره تأمین هوش مصنوعی، کشور‌ها باید راهبرد تنوع‌بخشی فناورانه را دنبال کنند. به عبارت دیگر، این گروه از کشور‌ها باید استفاده همزمان از مدل‌ها، خدمات ابری و ابزار‌های هوش مصنوعی متعلق به عرضه‌کنندگان مختلف و طراحی معماری‌هایی که امکان جایگزینی ارائه‌دهندگان بدون بازطراحی کامل سامانه‌ها را فراهم کنند. چنین رویکردی می‌تواند وابستگی به یک قدرت فناورانه واحد را کاهش داده و انعطاف‌پذیری راهبردی اقتصاد‌های در حال توسعه را افزایش دهد.

ارزیابی بانک جهانی نشان می‌دهد مسیر توسعه هوش مصنوعی برای اقتصاد‌های در حال توسعه الزاماً از رقابت با آمریکا و چین در ساخت مدل‌های مرزی عبور نمی‌کند. مزیت اصلی این کشور‌ها در بهره‌گیری از هوش مصنوعی به‌عنوان ابزاری برای ارتقای بهره‌وری، جبران کمبود نیروی متخصص و بهبود کیفیت خدمات نهفته است. در عین حال، تحقق این فرصت مستلزم اتخاذ سیاست‌های هوشمندانه در حوزه زیرساخت داده، توسعه زبان‌های بومی، ارتقای مهارت نیروی انسانی و کاهش وابستگی راهبردی به معدود عرضه‌کنندگان جهانی فناوری است.