حفاظت از محیط زیست، یک اصل بنیادین در حقوق بین‌الملل بشردوستانه در شرایط کنونی

به گزارش مجله خبری نگار،زهرا رفیعی: پروتکل‌های الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو، با درک این ضرورت، چارچوب‌های قانونی مشخصی را برای محدود کردن تاثیرات مخرب جنگ بر طبیعت تدوین کرده‌اند.

کنوانسون ژنو و پروتکل‌های الحاقی آن در سال ۱۹۷۷، استاندارد‌های حداقلی را برای رفتار انسانی در زمان جنگ تعیین میکند و تلاش دارند تا اثرات مخرب درگیری‌ها را برای غیر نظامیان اسیران جنگی، مجروحان و محیط زیست به کمترین حد ممکن برسانند.

در این میان، فارغ از کارآمدی کنوانسیون ژنو و الحاقات بعدی آن، مواد ۳۵ و ۵۵ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیون، سنگ بنای حفاظت از محیط زیست طبیعی در برابر آسیب‌های جنگی را تشکیل می‌دهند.

قواعد اساسی و ممنوعیت ابزار‌های مخرب

فصل اول پروتکل اول، به روش‌ها و وسایل جنگی می‌پردازد و در ماده ۳۵، به صراحت هرگونه استفاده از ابزار‌ها یا روش‌هایی که منجر به آسیب‌های «گسترده (Widespread)، بلندمدت (Long-term) و شدید (Severe)» به محیط زیست طبیعی شود را ممنوع اعلام می‌کند. این ممنوعیت، یک اصل کلیدی در حقوق جنگ است که فراتر از ملاحظات نظامی صرف، به حفاظت از اکوسیستم‌ها و منابع طبیعی که بقای حیات به آنها وابسته است، می‌پردازد. هدف از این ماده، جلوگیری از فجایع زیست‌محیطی است که می‌تواند نسل‌ها را تحت تأثیر قرار دهد و جبران ناپذیر باشد.

حفاظت از محیط زیست طبیعی و پیوند آن با سلامت انسان

ماده ۵۵، که در بخش «اموال غیرنظامی» قرار دارد، نگاهی جامع‌تر به رابطه میان محیط زیست و سلامت انسان دارد. بند اول این ماده، بر لزوم اتخاذ «مراقبت‌های لازم» برای حفاظت از محیط زیست در برابر آسیب‌های «گسترده، بلندمدت و شدید» تأکید می‌کند. این حفاظت، به طور خاص، شامل ممنوعیت استفاده از روش‌ها یا ابزار‌هایی است که نه تنها به محیط زیست آسیب می‌رسانند، بلکه مستقیما سلامت و بقای جمعیت انسانی را نیز به مخاطره میاندازند. این پیوند میان سلامت اکوسیستم و سلامت انسان، نشان‌دهنده درک عمیق از وابستگی متقابل این دو است.

بند دوم ماده ۵۵ نیز به موضوع «حملات تلافی‌جویانه (Reprisals) علیه محیط زیست» می‌پردازد و آن را به عنوان ابزاری برای انتقام، ممنوع می‌کند. این ممنوعیت، از تبدیل شدن محیط زیست به صحنه تسویه حساب‌های خصمانه جلوگیری می‌کند و بر ماهیت غیرانسانی چنین اقداماتی صحه می‌گذارد.

اهمیت و چشم‌انداز آینده

مواد ۳۵ و ۵۵، گامی مهم در جهت مسئولیت‌پذیری در مخاصمات مسلحانه و تاکید بر لزوم حفظ میراث طبیعی برای نسل‌های آینده است. این مواد، یادآوری می‌کنند که جنگ، حتی در شرایط درگیری، نباید به بهای نابودی کامل محیط زیستی باشد که بستر حیات همه موجودات، از جمله انسان، است. با توجه به چالش‌های فزاینده زیست‌محیطی در سطح جهان، پایبندی به این اصول در مخاصمات مسلحانه، بیش از هر زمان دیگری حیاتی است. اجرای مؤثر این مواد نیازمند اراده سیاسی، آموزش نیرو‌های نظامی و همکاری‌های بین‌المللی برای نظارت و اجرای دقیق‌تر قوانین بین‌المللی بشردوستانه است.