به نام توسعه، تالاب‌ها و جنگل‌ها را نابود کرده‌ایم

به گزارش مجله خبری نگار، فاطمه ظفرنژاد- پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار - در نشست خبری «چالش‌های پایداری محیط زیست و آینده تمدن این سرزمین» که در موسسه مطالعات دین و اقتصاد برگزار شد با انتقاد از الگو‌های یکسان توسعه، مصرف‌گرایی و نظام اقتصاد سیاسی حاکم بر جهان، این عوامل را از تهدید‌های جدی پایداری تمدن‌ها و محیط زیست دانست. وی با تاکید بر ضرورت بازگشت به اقتصاد بومی و متناسب با ظرفیت‌های اقلیمی هر منطقه، نسبت به پیامد‌های تخریب منابع طبیعی، سدسازی‌های گسترده، نابودی تالاب‌ها، جنگل‌زدایی و گسترش صنایع آلاینده هشدار داد.

این پژوهشگر همچنین با اشاره به پیامد‌های توسعه ناپایدار در ایران و جهان، از جمله خشک‌شدن تالاب هورالعظیم، گسترش ریزگرد‌ها و تخریب زیستگاه‌های طبیعی، بر ضرورت تغییر الگو‌های حکمرانی و توسعه تاکید کرد. ظفرنژاد با انتقاد از وابستگی غذایی کشور‌ها به بازار‌های جهانی، امنیت غذایی و تولید محصولات اساسی در داخل کشور را از الزامات پایداری و حفظ منافع نسل‌های آینده دانست و معتقد بود رفاه و خوشبختی انسان نباید به بهای نابودی طبیعت و منابع زمین تمام شود.

در ادامه، مشروح اظهارات فاطمه ظفرنژاد- پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار- در این نشست را می‌خوانید:

این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار- با اشاره به پیشینه تمدن‌های بشری و نحوه تعامل انسان با طبیعت اظهار کرد: پژوهشگران معتقدند جهانی‌سازی، مصرف‌زدگی و اقتصاد سیاسی از سه عامل بسیار مهم در نابودی تمدن‌ها هستند و با پایداری تمدن‌ها سازگاری ندارند. این دیدگاه این پرسش را مطرح می‌کند که تمدن برای انسان روی کره زمین چه معنایی دارد و آیا انسان امروز متوجه پیامد‌های رفتار خود شده است یا خیر.

وی ادامه داد: در این دیدگاه جهانی‌سازی، مصرف‌زدگی و نظام اقتصاد سیاسی جهان مورد نقد قرار می‌گیرند چراکه این عوامل می‌توانند تمدن و پایداری آن را تحت تأثیر قرار دهند. همچنین این موضوع مطرح می‌شود که برای نیکبختی مردم زمین به اقتصادی نیاز داریم که ما را به شناخت تمدن و حرکت در مسیر تمدنی هدایت کند در غیر این صورت تمدن از میان می‌رود و انسان نیز در نهایت از بین خواهد رفت.

ظفرنژاد با بیان اینکه باید اقتصاد را از نظام حاکم بر جهان جدا کرد گفت: در جهان امروز نظام اقتصادی و اقتصاد سیاسی موجود عمدتاً بر مبنای ارزش‌هایی مانند طلا و دلار تعریف شده درحالی‌که ارزش‌های تمدنی و انسانی در این نظام جایگاه چندانی ندارند به همین دلیل این پرسش مطرح می‌شود که آیا انسان می‌تواند خودش را نجات دهد؟ در شرایطی که مدارس دانشگاه‌ها، بیمارستان‌ها و شرکت‌های اسلحه‌سازی به دنبال افزایش درآمد و سود خود هستند نقش ارزش‌های انسانی، اجتماعی و باور‌ها در دانش و زندگی بشر تا چه اندازه کاهش یافته است؟

وی با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده در کتاب علم‌زدگی اظهار کرد: یکی دیگر از استادان دانشگاه آمریکایی در کتابی با عنوان علم‌زدگی به نقد دانشی می‌پردازد که صرفا با هدف کسب ثروت و پول تولید می‌شود. این دیدگاه نشان می‌دهد که وقتی دانش در چارچوب نظام حکمرانی اقتصاد سیاسی قرار می‌گیرد ممکن است بسیاری از ارزش‌ها و نیاز‌های واقعی انسان و کره زمین را به فراموشی بسپارد.

این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار با اشاره به نقد‌های مطرح‌شده درباره نظام اقتصادی حاکم بر جهان تصریح کرد: برخی از این نظام با عنوان نظام سلطه یاد می‌کنند و برخی دیگر آن را نظام اقتصاد آزاد می‌نامند، اما آنچه اهمیت دارد این است که نظام موجود با اقتصاد بومی و پایدار مغایرت دارد. این نظام که از شرق تا غرب جهان گسترش یافته با پایداری اجتماعی سازگار نیست و آثار آن را می‌توان در مسائل اجتماعی و اقتصادی کشور‌های مختلف از جمله آمریکا و فرانسه مشاهده کرد.

ظفرنژاد با بیان اینکه بخش نخست این کتاب به بررسی پیامد‌های نظام اقتصاد سیاسی بر محیط زیست می‌پردازد گفت: در این آثار نشان داده می‌شود که چگونه دریاچه‌ها، رودخانه‌ها، کوهستان‌ها، تالاب‌ها و بسیاری از عرصه‌های محیط زیستی کره زمین برای دستیابی به منافع اقتصادی و کسب پول بیشتر از میان رفته‌اند درحالی‌که این رویکرد در بسیاری از موارد نیز به نتیجه مورد انتظار نرسیده است.

وی همچنین درباره مفهوم اقتصاد بومی و پایدار توضیح داد: اقتصاد بومی و پایدار به این معنا نیست که یک جامعه نباید با جهان ارتباط داشته باشد یا جهانی فکر نکند بلکه به این معناست که هر جامعه باید بتواند بر اساس ظرفیت‌ها و ویژگی‌های خود نیازهایش را تامین و ساختار اقتصادی خود را حفظ کند. کره زمین بیش از ۳۰ اقلیم دارد و برای تداوم زندگی انسان برنامه‌ریزی برای تولید و پیشرفت چه آن را توسعه بنامیم و چه عنوان دیگری برای آن انتخاب کنیم باید در چارچوب ویژگی‌های اقلیمی هر منطقه انجام شود تا به نابودی آن منجر نشود چراکه در غیر این صورت محیط زیست و در نهایت خود انسان نیز آسیب می‌بیند.

این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار با بیان اینکه نمی‌توان تمام الگو‌های زندگی و توسعه را به شکل یکسان در جهان اجرا کرد، اظهار کرد: هیچ‌چیزی به‌جز ارزش‌های معنوی و باور‌ها معنوی نمی‌تواند به شکل یکسان در همه جهان تعریف شود نه الگوی ساخت‌وساز، نه اقتصاد، نه امنیت غذایی و نه سبک زندگی نمی‌توانند بدون توجه به شرایط هر منطقه الگویی جهانی و یکسان داشته باشند.

ظفرنژاد در ادامه صحبت هایش تشریح کرد: انسان در طول این دوره بر اساس اقلیم و شرایط محیطی خود زندگی کرده و نمونه‌های بسیار زیبایی از سازگاری معماری و شیوه زندگی با محیط در نقاط مختلف جهان وجود دارد یکی از دلایل تداوم تمدن بشر در طول ۱۲ هزار سال گذشته همین سازگاری با شرایط اقلیمی و محیطی بوده، اما امروز با نوعی مهندسی فراگیر مواجه هستیم که الگو‌های ساخت‌وساز و توسعه را از یک منطقه به مناطق دیگر منتقل می‌کند. در نتیجه شهر‌های مختلف جهان به شکل‌های مشابهی ساخته می‌شوند به‌گونه‌ای که اگر از بالا به تصاویر برخی شهر‌ها در نیویورک، دهلی یا بخش‌هایی از تهران نگاه کنیم تفاوت چندانی میان الگو‌های ساخت‌وساز آنها مشاهده نمی‌شود.

وی ادامه داد: نتیجه چنین رویکردی تخریب محیط زیست و هدررفت بسیار بالای منابع زمین است. امروز با پیامد‌های این نوع توسعه در شهر‌های مختلف مواجه هستیم و کافی است به تصاویر هوایی شهر‌ها نگاه کنیم تا مشخص شود که تا چه اندازه الگو‌های ساخت‌وساز و توسعه در مناطق مختلف جهان به یکدیگر شبیه شده‌اند بدون اینکه شرایط اقلیمی و محیطی هر منطقه به‌درستی مورد توجه قرار گرفته باشد.

این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار معتقد است: یکی از معیار‌های حفظ محیط زیست جلوگیری از نابودی زیستگاه‌ها و حفظ ساختار طبیعی شهر‌ها و مناطق مختلف است، اما اکنون بسیاری از شهر‌ها به سرچشمه‌های اصلی آلودگی تبدیل شده‌اند و این مسئله به یکی از فاجعه‌های زیست‌محیطی عصر حاضر تبدیل شده است.

وی افزود: شهر‌های قدیمی ایران، هند، چین و بعد‌ها شهر‌های اروپایی و یونان به این شکل تخریبگر و مصرف‌کننده نبودند و بر اساس اصولی متناسب با شرایط محیطی و اقلیمی ساخته می‌شدند. در گذشته ساختار شهر‌ها به‌گونه‌ای بود که با طبیعت منطقه سازگاری داشته باشد، اما امروز این اصول تا حد زیادی نادیده گرفته شده است. به طور مثال یکی از بزرگ‌ترین سد‌های جهان روی رودخانه کلرادو ساخته شد، اما چند سال پس از آن جریان رودخانه در پایین‌دست کاهش یافت و تالاب بزرگی در کالیفرنیا که یکی از تالاب‌های شگفت‌انگیز جهان بود خشک شد. با وجود چنین تجربه‌هایی این الگو در نقاط مختلف جهان مورد استفاده قرار گرفت.

ظفرنژاد ادامه داد: نمونه دیگر سدسازی در ترکیه و اجرای طرحی است که ابعاد و پیامد‌های آن همچنان محل پرسش است به گونه‌ای که ترکیه حدود ۲۵ سد بزرگ ساخت که پیامد‌های آن بر منابع آبی کشور‌های پایین‌دست از جمله سوریه و عراق، تأثیر گذاشت. همچنین خشک‌شدن تالاب هورالعظیم نیز از جمله پیامد‌های این نوع مدیریت منابع آب است که مصیبت ریزگرد‌ها را به دنبال داشته و آثار آن تا شرق ایران نیز گسترش یافته است.

وی با بیان اینکه پیامد‌های این رویکرد تنها به محیط زیست محدود نمی‌شود، اظهار کرد: ریزگرد‌ها و تخریب منابع طبیعی هم اقتصاد و هم زندگی مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهند و این موضوع نشان می‌دهد که تقلید از الگو‌های توسعه، شیوه زندگی و حکمرانی بدون توجه به شرایط بومی تا چه اندازه می‌تواند ویرانگر باشد. وقتی تالابی به بزرگی هورالعظیم که یکی از تالاب‌های بزرگ جهان بوده از بین می‌رود گونه‌های مختلف آبزی، پرندگان، پستانداران، گاومیش‌ها و دیگر موجوداتی که به این آب وابسته‌اند نیز با خطر نابودی مواجه می‌شوند. با از بین رفتن نسل این موجودات چه اتفاقی برای طبیعت و در نهایت برای خود انسان رخ خواهد داد؟

ظفرنژاد با تأکید بر پیوستگی موجودات زنده در نظام هستی اظهار کرد: بر اساس قانون وحدت همه انسان‌ها و موجودات در هستی با رشته‌هایی نادیدنی به یکدیگر متصل هستند از مورچه تا نهنگ همه به هم پیوند داریم. اگر انسان به این موضوع توجه کند و به نوعی جامعه‌نگری برسد که گذشتگان نیز به آن توجه داشتند می‌تواند پیامد‌های رفتار خود را بهتر درک کند، اما متأسفانه امروز این نگاه جامع‌نگر تا حد زیادی از دست رفته است.

وی در ادامه تاکید کرد: برخی از فیلسوفان امروز نیز به این موضوع اشاره می‌کنند که باید در انتخاب شیوه‌های توسعه تجدیدنظر کرد برای مثال راه‌سازی و توسعه جاده‌ها در مقایسه با راه‌آهن پیامد‌های بیشتری برای محیط زیست دارد درحالی‌که راه‌آهن تخریب و آلودگی کمتری ایجاد می‌کند. با این حال انسان امروز تحت تأثیر شیوه زندگی آمریکایی قرار گرفته و داشتن خودرو و استفاده از آن به بخشی از تعریف زندگی تبدیل شده است.

این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار در ادامه صحبت هایش تصریح کرد: برخورداری از رفاه و لذت بردن از زندگی به خودی خود موضوعی منفی نیست به عبارتی خوب زندگی کردن و لذت بردن از زندگی اشکالی ندارد و ما مخالف آن نیستیم، اما مسئله این است که نباید خوشی و رفاه انسان به بهای تخریب طبیعت و نابودی منابع زمین تمام شود.

ظفرنژاد با اشاره به گسترش صنایع مخرب محیط زیست تصریح کرد: بسیاری از صنایع مدرن در واقع صنایع آفندی و تهاجمی هستند صنایعی که مشخص نیست چرا در برخی مناطق ایجاد شده‌اند و آیا اساساً باید در آن مناطق مستقر می‌شدند یا خیر، اما در نهایت شکل گرفته‌اند و مصیبت‌های بسیاری برای محیط زیست به وجود آورده‌اند. در این میان صنایع جنگ‌افزاری از مخرب‌ترین صنایع جهان محسوب می‌شوند که امروز بازار بسیار پرسودی نیز دارند. جنگ یکی از مخرب‌ترین پدیده‌ها برای محیط زیست است‌چون بمب‌ها و سلاح‌های شیمیایی از جمله ابزار‌هایی هستند که آثار بسیار مخربی بر محیط زیست برجای می‌گذارند و شاید چیزی بدتر از جنگ برای طبیعت وجود نداشته باشد. این پرسش مطرح است که چرا باید منابع محدود زمین را به تولید ابزار‌هایی اختصاص دهیم که قرار است با آنها یکدیگر را بکشیم چه این انسان فلسطینی باشد چه آفریقایی و چه آسیایی.

ظفرنژاد ادامه داد: این مسئله نیز به همان موضوع اقتصاد سیاسی و کشاورزی آفندی و تهاجمی بازمی‌گردد. بسیاری از بخش‌های نظام اقتصادی و صنعتی امروز بر مبنای چنین رویکردی شکل گرفته‌اند و لازم است این روند تغییر کند. از سوی دیگر جنگل‌زدایی نیز در بسیاری از موارد برای تأمین رفاه و خوشی انسان انجام می‌شود برای مثال برخی افراد دو یا سه خانه در کنار دریا دارند درحالی‌که ساخت چنین بنا‌هایی می‌تواند به تخریب جنگل‌ها و زیستگاه‌های طبیعی منجر شود.

به گفته وی باید درباره این موضوع بازنگری کنیم که خوشبختی و زندگی خوب دقیقاً به چه معناست. آیا قرار است تمام مفهوم زندگی در داشتن امکانات بیشتر، خودرو‌های متعدد و خانه‌های بیشتر خلاصه شود؟ مسئله این است که این سبک زندگی در بسیاری از موارد به بهای نابودی جنگل‌های جهان و تخریب منابع طبیعی تمام می‌شود.

این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار در ادامه با تأکید بر اهمیت امنیت غذایی اظهار کرد: یکی دیگر از موضوعات مهمی که باید به آن توجه کرد مسئله امنیت غذایی است که در ابتدای بحث نیز به آن اشاره شد. جهانی‌سازی و بازار تجارت جهانی به کشور‌ها القا می‌کنند که لازم نیست همه محصولات مورد نیاز خود را تولید کنند و می‌توانند بخشی از نیاز‌های غذایی خود را از کشور‌های دیگر تأمین کنند.

ظفرنژاد با انتقاد از وابستگی غذایی کشور‌ها به بازار جهانی گفت: سازمان تجارت جهانی از جمله نهاد‌هایی است که در چارچوب سیاست‌های تجاری خود، کشور‌ها را به سمت الگو‌های خاصی از تولید و تجارت هدایت می‌کند. به طور مثال ممکن است کشوری به سمت واردات بخش قابل توجهی از مواد غذایی مورد نیاز خود سوق داده شود درحالی‌که این وابستگی می‌تواند مشکلات زیادی به همراه داشته باشد.

وی افزود: جابه‌جایی مواد غذایی در سطح جهان سوخت زیادی مصرف می‌کند و به زیستگاه‌های دریایی و دیگر بخش‌های محیط زیست آسیب می‌زند. درحالی‌که هر کشور باید تا حد امکان بتواند غذای مورد نیاز خود را در داخل تولید کند چراکه تولید بومی غذا یکی از الزامات پایداری و تضمین امنیت غذایی نسل‌های آینده است.

این پژوهشگر حوزه آب و توسعه پایدار با بیان اینکه سالانه بیش از ۹ میلیون نفر در جهان بر اثر گرسنگی جان خود را از دست می‌دهند و بخش عمده این افراد در کشور‌های آفریقایی و آسیایی زندگی می‌کنند، ادامه داد: در آمریکای لاتین نیز وضعیت مشابهی وجود دارد و حتی در اروپا و آمریکا نیز حدود هشت درصد مردم با مسئله گرسنگی مواجه هستند. این آمار‌ها نشان می‌دهد که امنیت غذایی یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که باید در سیاست‌گذاری‌های جهانی مورد توجه قرار گیرد. برخی معتقدند گرسنگی نتیجه افزایش جمعیت است، اما آمار‌ها چنین برداشتی را تایید نمی‌کنند. سطح کشت آبی از آغاز سده نوزدهم تاکنون حدود ۳.۳ برابر شده درحالی‌که جمعیت جهان در همین دوره حدود هشت برابر افزایش یافته است؛ بنابراین افزایش تولید مواد غذایی متناسب با رشد جمعیت نیز اتفاق افتاده و نمی‌توان گرسنگی را صرفاً به افزایش جمعیت نسبت داد.

وی ادامه داد: مرگ‌ومیر ناشی از گرسنگی را باید در چارچوب پیامد‌های نظام اقتصاد سیاسی جهانی بررسی کرد به همین دلیل بار دیگر تأکید می‌کنم که امنیت غذایی یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که باید بر آن تمرکز کنیم. در ایران نیز لازم است تولید مواد غذایی مورد نیاز از جمله گندم تا حد امکان در داخل کشور انجام شود.