نفت در برابر یوان؛ فرصت بزرگی که ایران در تنگه هرمز داشت و پس از جنگ چه بر سر آن آمد؟

به گزارش مجله خبری نگار، ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ زمانی که جنگ وارد سومین هفته خود شده بود، تنگه هرمز تحت مدیریت نیرو‌های مسلح ایران قرار داشت، نفتکش‌های زیادی منتظر اجازه ایران برای عبور و کشور‌ها نیز برای عبور آنها با ایران وارد رایزنی شده بودندخبری منتشر شد که توجه بسیاری از کارشناسان و اقتصاددانان را به خود جلب کرد.

«ایران اکنون در حال بررسی اجازه عبور به تعداد محدودی نفتکش از تنگه هرمز است، اما فقط در صورتی که محموله نفتی آنها با یوان چین معامله شود.»

همین خبر کافی بود تا تحلیل‌های زیادی پیرامون آن شکل بگیرد. کنت روگاف، استاد اقتصاد دانشگاه هاروارد و اقتصاددان ارشد سابق صندوق بین‌المللی پول، در همین خصوص گفت که «اگر ایران و چین پیروز شوند، این اتفاق کشور‌ها را تشویق خواهد کرد که برای محافظت از خود در برابر گروگان گرفته شدن توسط تحریم‌های مالی آمریکا وابستگی خود را به نظام مالی دلار کاهش دهند.»

جفری ساکس، اقتصاددان سرشناس دانشگاه کلمبیا، نیز گفت که «هرچه کشور‌های بیشتری به‌خصوص کشور‌هایی که خود را در معرض تحریم‌های آمریکا می‌بینند، تسویه معاملاتشان را از دلار به ارز‌های دیگری مانند یوان منتقل کنند جایگاه محوری دلار در نظام پرداخت و تجارت جهانی به‌تدریج تغییر خواهد کرد.»

کاهش نفوذ آمریکا بر مسیر تجارت خارجی ایران

این موضوع برای ایران از این جهت اهمیت دارد که یکی از نتایج آن کاهش قدرت آمریکا برای مختل کردن درآمد‌های نفتی ایران از طریق نظام مالی دلاری است.

کاهش وابستگی به دلار می‌تواند مستقیماً بر توانایی ایران در فروش نفت، دسترسی به درآمد‌های ارزی و تأمین کالا‌های مورد نیاز اثر بگذارد.

در شرایط فعلی بخش مهمی از تجارت بین‌المللی از طریق دلار و شبکه بانکی تحت نفوذ آمریکا انجام می‌شود. این وابستگی به واشنگتن امکان می‌دهد با تحریم بانک‌ها، محدود کردن دسترسی به حساب‌های کارگزاری و مسدود کردن دارایی‌ها هزینه تجارت خارجی ایران را افزایش دهد.

اما با فروش نفت منطقه به یوان ماجرا دیگر صرفاً بی‌اثر کردن تحریم‌های ایران نیست بلکه تغییر در یکی از مهم‌ترین پایه‌های نظام مالی بین‌المللی یعنی پیوند تجارت نفت با دلار خواهد بود.

افزایش نقش ژئوپلیتیکی ایران در بازار انرژی منطقه

بر اساس آمار آژانس بین‌المللی انرژی در سال ۲۰۲۵ روزانه به‌طور متوسط حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور کرده است. رقمی معادل حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان. بخش عمده این نفت نیز راهی بازار‌های آسیایی، به‌ویژه چین و هند می‌شود.

برای ایران چنین تحولی به معنای افزایش اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی در منطقه خواهد بود.

به این معنا که ایران از یک کشور صرفاً صادرکننده نفت به بازیگری تأثیرگذار در معادلات انرژی و تجارت منطقه تبدیل می‌شود. کشوری که می‌تواند در تعیین مسیر‌های انتقال انرژی، شیوه تسویه معاملات نفتی و شکل‌گیری روابط اقتصادی کشور‌های منطقه نقش داشته باشد.

چنین جایگاهی قدرت چانه‌زنی ایران در برابر کشور‌های نفت‌خیز و قدرت‌های اقتصادی جهان به‌ویژه چین را افزایش می‌دهد و می‌تواند از منافع آن بهره ببرد.

برای چین موضوع بسیار بزرگ‌تر است. پکن با گسترش استفاده از یوان در معاملات نفتی کشور‌های منطقه نه‌تنها جایگاه پول ملی خود را تقویت می‌کند بلکه می‌تواند به یکی از مراکز اصلی تسویه مالی تجارت انرژی جهان تبدیل شود.

تغییر توازن قدرت اقتصادی خاورمیانه

اگر چنین الگویی در کشور‌های منطقه نهادینه شود ایران و چین می‌توانند از یک تغییر در شیوه پرداخت نفت به فرصتی برای تغییر توازن قدرت اقتصادی در خاورمیانه دست پیدا کنند.

اما موضوع این است که با وجود اهمیت راهبردی چنین تحولی برای ایران و چین و مطرح شدن آن در بحبوحه جنگ به نظر می‌رسد پس از برقراری آتش‌بس پیگیری جدی و علنی برای تبدیل این پیشنهاد به یک سازوکار پایدار اقتصادی صورت نگرفته است.

در واقع آنچه در روز‌های جنگ می‌توانست به اهرمی برای بازتعریف مناسبات مالی تجارت انرژی منطقه تبدیل شود هنوز به یک برنامه مشخص و اجرایی در سطح منطقه تبدیل نشده است.

اگر قرار است ایران از تحولات تنگه هرمز دستاوردی فراتر از مدیریت صرف تنگه هرمز به دست بیاورد شاید یکی از مهم‌ترین فرصت‌ها همین بازتعریف مناسبات پولی و مالی تجارت انرژی منطقه باشد. فرصتی که نباید در اثر مشغله رد و بدل کردن پیام‌ها به فراموشی سپرده شود.