معادله جدید ایران و چین بعد از جنگ؛ آیا پکن به شریک راهبردی تهران تبدیل می‌شود؟

به گزارش مجله خبری نگار، چین در معادلات سیاست خارجی ایران جایگاهی فراتر از یک شریک اقتصادی دارد نه به این دلیل که چینی‌ها الزاماً در همه پرونده‌ها با تهران هم‌نظر هستند، بلکه به‌این‌علت که رقابت فزاینده چین و آمریکا، تحولات منطقه‌ای و گسترش نهاد‌های چندجانبه، زمینه‌های تازه‌ای برای همکاری سیاسی دو کشور ایجاد کرده است. روابط تهران و پکن در سال‌های گذشته اغلب با قرارداد‌های بلندمدت، صادرات انرژی و مبادلات تجاری شناخته می‌شد، اما یادداشت تازه محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و نماینده ویژه جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که دستور کار سیاسی این رابطه در حال برجسته‌ترشدن است. در این میان، مهم‌ترین مسئله آن است که چین تا چه اندازه حاضر است وزن دیپلماتیک خود را در پرونده ایران به کار گیرد. محمدباقر قالیباف، در یادداشت ۲۰ آبان خود به مناسبت پنجاه‌وپنجمین سالگرد برقراری روابط دیپلماتیک تهران و پکن، از همین دریچه به مناسبات دو کشور نگاه کرده است. او تأکید می‌کند که روابط با چین باید از سطح توافقات تشریفاتی فراتر برود و به همکاری‌هایی متوازن، پایدار و دارای دستاورد‌های ملموس تبدیل شود. به گفته قالیباف، در دستورات ابلاغی رهبر انقلاب درباره چین، مسائل نه در قالب توصیه‌های کلی، بلکه به‌صورت دقیق و محوربه‌محور مطرح شده‌اند. این میزان دقت در این مسئله حاکی از اهمیت موضوع است.

ماجرای شراکت جدید

هشت ماه از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران گذشته است؛ هشت ماهی که تنها بر تقویم سیاسی کشور ورق نخورده، بلکه بسیاری از مفروضات امنیتی نه‌فقط در ایران در منطقه نیز تغییر کرده است. حملات نظامی، ایران را وارد مرحله‌ای کرد که در آن مسئله دیگر صرفاً تحمل تحریم، افزایش فشار اقتصادی یا مدیریت اختلافات سیاسی با آمریکا نبود. این بار موجودیت قدرت ملی، استقلال تصمیم‌گیری و توان دفاعی کشور در معرض آزمونی مستقیم قرار گرفت. ایران پس از جنگ، هم تجربه مقاومت در برابر فشار نظامی را پشت سر گذاشته و هم با ضرورت بازسازی ظرفیت‌های اقتصادی و مقاوم‌سازی مسیر‌های تجارت خارجی روبه‌روست. مسئله در همین نقطه شکل می‌گیرد؛ استقلال سیاسی هنگامی به یک مزیت پایدار تبدیل می‌شود که اقتصاد کشور نیز توان ایستادگی در برابر فشار‌های بیرونی را پیدا کند. تأکید روابط با چین در پیام قالیباف معنایی فراتر از یک دستور کار دیپلماتیک دارد، ازقرارمعلوم سیاست نگاه به شرق باید از مرحله اعلام مواضع عبور کند و به میدان اجرا برسد. قالیباف چهار محور را برای این مسیر برشمرده است: بهره‌گیری از نقش چین برای پایان‌دادن به جنگ و وضعیت نه جنگ و نه صلح، مشارکت در شکل‌دهی به نظم امنیتی جدید منطقه، استفاده از ظرفیت‌های جهان چندمرکزی و گسترش همکاری‌های اقتصادی، فناورانه و سرمایه‌گذاری. در بخش امنیتی، مسئله اهمیت ویژه‌ای دارد. جنگ اخیر بار دیگر این پرسش را پیش کشیده که امنیت منطقه تا چه اندازه می‌تواند بر تضمین قدرت‌های فرامنطقه‌ای استوار باشد. قالیباف در یادداشت خود می‌نویسد بسیاری از کشور‌هایی که به امنیت وارداتی از آن‌سوی کره زمین دل بسته بودند، اکنون دریافته‌اند تأمین امنیت پایدار باید بر توان کشور‌های منطقه متکی باشد. از این منظر، ایران یک بازیگر تعیین‌کننده است و به دنبال مشارکت در شکل‌دهی به ترتیبات تازه است. چین نیز به دلیل روابط هم‌زمان با تهران و پایتخت‌های عربی می‌تواند در این معادله نقش‌آفرینی بسیار مهمی کند. تجربه توافق ۲۰۲۳ ایران و عربستان در پکن نشان داد که چین دست‌کم در برخی پرونده‌های منطقه‌ای، ظرفیت تبدیل قدرت اقتصادی خود به ابتکار دیپلماتیک را دارد. فرصت تازه روابط تهران و پکن نه از نیاز ایران به یک حامی خارجی، بلکه از تغییر موازنه نیاز‌ها و منافع متقابل پدید آمده است. فرصتی که ارزش آن در میزان استقلال عمل ایران، قدرت چانه‌زنی ایران و توان تبدیل توافقات سیاسی به دستاورد‌های واقعی سنجیده خواهد شد.

شراکت در ساختن نظم جدید

روابط ایران و چین سابقه‌ای بیش از پنج دهه دارد، اما آنچه امروز به این مناسبات اهمیت متفاوتی می‌دهد، هم‌زمانی سه تحول است: تغییر جایگاه ایران پس از جنگ، افزایش رقابت چین و آمریکا و حرکت تدریجی اقتصاد جهانی به‌سوی شبکه‌های تجاری متنوع‌تر. ایران و چین در سال ۲۰۲۱ برنامه جامع همکاری ۲۵ساله را امضا کردند؛ سندی که قرار بود چهارچوبی برای توسعه همکاری‌های اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل و سرمایه‌گذاری فراهم کند. پنج سال بعد هنوز فاصله میان ظرفیت این توافق و پروژه‌های اجرایی آن بیش از هر چیزی به چشم می‌آید؛ این فاصله، نقطه عزیمت بخش مهمی از پیام تازه قالیباف محسوب می‌شود. او تصریح کرده است که سند راهبردی را نباید با قرارداد اجرایی یکسان دانست؛ زیرا تحقق همکاری‌ها به تعریف پروژه، تأمین مالی، تعیین مسئولیت دستگاه‌ها و نظارت بر پیشرفت کار نیاز دارد. این نگاه، در واقع عبور از دیپلماسی مبتنی بر امضای تفاهم‌نامه و ائتلاف‌ها فقط روی کاغذ است. این دیپلماسی در واقع مبتنی بر نتیجه است. گزارشی در رویترز از سازوکار‌هایی برای تبدیل درآمد‌های نفتی ایران به اعتبار خرید کالا‌های چینی خبر داد. سازوکار‌هایی که به گفته منابع این خبرگزاری، امکان تأمین دارو، خودرو، تجهیزات ارتباطی و برخی نیاز‌های زیرساختی را بدون استفاده مستقیم از شبکه بانکی متعارف فراهم کرده‌اند.

منابع رویترز ارزش مبادلات انجام‌شده از طریق یکی از این سازوکار‌ها طی یک سال را بین دو تا دوونیم میلیارد دلار تخمین زده‌اند، هرچند وزارت خارجه چین اعلام کرده از جزئیات چنین ترتیباتی اطلاعی ندارد. نفس وجود این گزارش‌ها نشان می‌دهد همکاری اقتصادی ایران و چین، زیر فشار تحریم‌ها نیز به دنبال یافتن مسیر‌های جایگزین بوده است؛ اما عبور از سازوکار‌های اضطراری به تجارت پایدار، همچنان نیازمند قرارداد‌های شفاف، زیرساخت‌های بانکی قابل‌اتکا و پروژه‌های سودآور است. مسئله مهم دیگر شناخت دقیق اولویت‌های چین است. چین در کنار روابط گسترده با ایران، منافع اقتصادی بزرگی در عربستان، امارات و سایر کشور‌های منطقه دارد و حاضر نیست تمام مناسبات خارجی خود را بر مدار یک شریک خود در منطقه تنظیم کند. ازاین‌رو، راهبرد موفق نگاه به شرق نمی‌تواند بر انتظار حمایت بی‌قیدوشرط چین استوار باشد همان‌گونه که استقلال ایران نیز نباید به وابستگی انحصاری به یک بازار یا مسیر مالی تازه تقلیل پیدا کند. این نگاه نیازمند تقویت در داخل است که اهمیت عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۲۳ و بریکس در سال ۲۰۲۴ نیز در همین چهارچوب قابل‌دفاع و فهم است؛ گسترش میدان تعامل، افزایش گزینه‌های اقتصادی و کاهش تمرکز روابط خارجی بر چند مجرای محدود.

قالیباف در یادداشت اخیر خود، پیوندزدن برنامه هفتم پیشرفت ایران با برنامه پانزدهم توسعه چین را یکی از راه‌های عملیاتی‌کردن این رویکرد دانسته و از شکل‌گیری ستادی برای هماهنگی، راهبری و نظارت بر اجرای همکاری‌ها خبر داده است. در چنین ساختاری، مشارکت باید به حوزه‌های مشخصی مانند توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری صنعتی، تولید مشترک، انتقال فناوری و تکمیل زنجیره ارزش انرژی ترجمه شود. اکنون که کشور در یکی از دشوارترین دوره‌های خود قرار دارد، فرصت بازتعریف این رابطه بیش از گذشته موضوعیت یافته است. ایران پس از جنگ، در این چهارچوب، نباید تنها به دنبال خرید فرصت برای عبور از بحران باشد؛ افق بلندمدت‌تر آن، تبدیل توان حفظ استقلال به ظرفیت توسعه اقتصادی است. اگر این هدف محقق شود، رابطه تهران و پکن دیگر صرفاً راهی برای عبور از تحریم نخواهد بود، بلکه می‌تواند یکی از ابزار‌های تثبیت جایگاه ایران در نظم در حال تغییر منطقه و جهان باشد نظمی که در آن، اعتبار کشور‌ها نه‌فقط با قدرت نظامی، بلکه با میزان نفوذ اقتصادی، استقلال تصمیم‌گیری و توانایی تبدیل فرصت‌های دیپلماتیک به منافع ملموس ملی سنجیده می‌شود.

منبع: فرهیختگان