از بازی با کلمات تا شلیک موشک؛ تلویزیون برای نوجوانان چه نقشه‌ای دارد؟

به گزارش مجله خبری نگار، مسیر تحول در برنامه‌سازی نوجوان در رسانه ملی طی سال‌های گذشته، شاهد یک گذار ساختاری، مفهومی و مدیریتی عمیق و راهبردی بوده است؛ گذاری که با عبور هوشمندانه از فضای بسته استودیویی و تمرکز انحصاری بر واژگان، ادبیات و بازی‌های ذهنی در مسابقه تلویزیونی «دونقطه»، به میدان باز فیزیک کاربردی، مهندسی هوافضا و رقابت‌های میدانی در مسابقه «نقطه‌زن»

در شبکه دو سیما رسیده است. این جریان نوین برنامه‌سازی، هرگز یک اتفاق دفعی و تصادفی نبوده، بلکه محصول یک فکر جمعی منسجم، ساعت‌ها پژوهش میدانی و فرآیندی چند ساله است که توانسته الگو‌های کهنه و کلیشه‌ای آموزش و سرگرمی را در تلویزیون دگرگون کند و پاسخی کارآمد به مطالبات نسلی ارائه دهد که دیگر با فرمت‌های سنتی و فرمایشی رسانه ملی ارتباط برقرار نمی‌کند.

از اردو‌های آموزشی مشهد تا استودیو

خاستگاه اصلی و ریشه‌های شکل‌گیری این جریان به مسابقه تلویزیونی دونقطه بازمی‌گردد. ایده اولیه این برنامه حاصل ابتکارات، تجربیات میدانی ارزشمند و برگزاری اردو‌های آموزشی توسط امیرحسین خانی‌زارع، معلم ادبیات در شهر مشهد به همراه مجید ظریف در مقام تهیه‌کننده بود. این تیم پس از اجرای میدانی و آزمایشی طرح در بوستان‌ها، پارک‌ها و فرهنگسرا‌های شهر مشهد و پشت سر گذاشتن حدود دو سال کار مداوم پژوهشی، طراحی و تست‌های مخاطب‌سنجی، توانستند ایده خود را به یک مسابقه رسمی و پرمخاطب تلویزیونی در شبکه دو تبدیل کنند. در ساختار دونقطه، اتاق فکر و شورای سردبیری با حضور چهره‌های صاحب‌نظر، چون حسین باغ‌گلی و علی نوفرستی و با سرپرستی هوشمندانه علیرضا گرانپایه شکل گرفت. هدف محوری این تیم، شکستن قالب‌های خشک، ملال‌آور، کلیشه‌ای و کاملا تئوریک آموزش ادبیات فارسی در کتاب‌های درسی برای بازه سنی ۱۲ تا ۱۵ سال بود تا زبان و ادبیات فارسی از صفحات خاکستری کتاب‌ها خارج شده و به بازی‌های تعاملی، حدس کلمات و چالش‌های ذهنی پرکشش تبدیل شود. فصل نخست این برنامه در ۶۰ قسمت با اجرای مسلط و گرم نیما کرمی و کارگردانی محمد پورصباغیان روی آنتن رفت و به سبب نوآوری بنیادین در فرم و محتوا، مورد تجلیل نهاد‌های مختلف فرهنگی قرار گرفت؛ موفقیتی چشمگیر که در ادامه با تولید فصل جدیدی تحت عنوان «دونقطه فصل ایران» با تمرکز بر تم‌های حماسه، هویت ملی، تاریخ و پیشرفت پیگیری شد و توانست پیوندی عمیق میان ادبیات کهن و دغدغه‌های هویت‌ساز نسل نوجوان برقرار سازد.

از کلمات تا موشک‌های آبی

با اتکا به دستاورد‌های ارزشمند و تجربه‌اندوزی‌های ساختاری دونقطه، اتاق فکر برنامه تصمیم گرفت گام دوم این نقشه راه راهبردی را با انتقال تمرکز از علوم انسانی و بازی با کلمات به ساحت فیزیک کاربردی، مکانیک و هوافضا بردارد؛ تحولی بنیادین و رو به جلو که به تولد مسابقه پرهیاهو و جذاب نقطه‌زن انجامید. در این پروژه جدید، همان کادر محوری و هسته اصلی با تغییر و بازتعریف هوشمندانه نقش‌ها به میدان آمدند تا تجربیات گذشته را در فضایی کاملا متفاوت پیاده کنند. علیرضا گرانپایه که در دونقطه بار اصلی سردبیری، ایده‌پردازی و خلق هسته بازی‌ها را بر دوش داشت، این‌بار با تسلط بر ابعاد مختلف پروژه، صندلی کارگردانی نقطه‌زن را برعهده گرفت تا سکان ساختار بصری، میدانی، فرم پرتاب‌ها و ریتم اجرایی برنامه را به دست گیرد. مجید ظریف، تهیه‌کننده موفق دونقطه، مدیریت تولید نقطه‌زن را این‌بار در قالب یک همکاری مشترک و هم‌افزا با سیدمحمد صفدری عهد‌ه‌دار شد. در بخش اجرا نیز نیما کرمی به‌عنوان چهره محوری و باتجربه ابقا شد، اما با توجه به سرشت پرتکاپو، پرانرژی و میدانی یک رقابت فناورانه، علی خلیلی به‌عنوان زوج اجرایی به او ملحق شد تا با ایجاد تعامل پویا میان دو مجری، ریتم، هیجان، شور مسابقه و پویایی کلامی صحنه را به بالاترین سطح ممکن برساند. مسابقه نقطه‌زن به‌عنوان محصول شاخص گروه اجتماعی و اقتصادی شبکه دو سیما، با مشارکت و سرمایه‌گذاری مرکز سیمرغ سازمان صداوسیما و همکاری مستمر معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، وارد مرحله تولید و فرآیند ضبط میدانی و فشرده آن از روز سه‌شنبه سوم شهریور آغاز شد. این مسابقه در ۱۸ قسمت با جدول پخش منظم شنبه تا سه‌شنبه ساعت ۲۲:۱۵ روی آنتن رفت و توانست کنداکتور شبانه شبکه دو را تحت‌تأثیر خود قرار دهد. جامعه هدف این برنامه را نوجوانان مستعد و پرانرژی ۱۴ تا ۱۷ ساله تشکیل می‌دهند. در این هماورد ملی و فناورانه، ۴۰ گروه شامل ۲۰ تیم از دختران و ۲۰ تیم از پسران به نمایندگی از ۲۰ استان سراسر کشور در قالب یک لیگ چندمرحله‌ای، فشرده و نفسگیر با یکدیگر به رقابت می‌پردازند. محور اصلی و ابزار محک در نقطه‌زن، موشک‌های آبی است که به‌عنوان ابزاری عینی برای ارزیابی مهارت‌های مهندسی نوجوانان عمل می‌کند. شرکت‌کنندگان در این مسابقه نباید تنها به تکیه بر شانس یا اطلاعات عمومی اکتفا کنند، بلکه باید بر پایه آموخته‌های علمی و محاسبات دقیق ریاضی و فیزیک خود، میزان دقیق آب درون مخزن، فشار هوای تزریقی به بدنه، طراحی آیرودینامیک، تعداد و زاویه باله‌ها و همچنین شیب و جهات سکوی پرتاب را به شکلی دقیق محاسبه و تنظیم کنند تا موشک بتواند از فاصله دور، دقیقا اهداف فرود مشخص‌شده روی زمین را هدف قرار دهد. هر پرتاب موفق یا ناموفق در این میدان، حاصل ساعت‌ها کار جمعی، آزمون‌وخطا، بحث‌های کارشناسی درون‌گروهی، تفکر مهندسی و حل مسأله در لحظه است؛ روندی که هدف غایی آن، ایجاد حس عمیق توانمندی، تقویت اعتمادبه‌نفس ملی، اثبات خودباوری در نسل جوان و عینی‌سازی پیشرفت‌های فناورانه کشور همگام با بازنمایی زیبای آداب، رسوم، لهجه‌ها و هویت بومی استان‌های مختلف است.

چالش‌های کارگردانی و موانع لجستیکی

با این‌حال، تغییر ماهیت بنیادین برنامه از یک فضای کاملا استودیویی، بسته و واژه‌محور در دو نقطه به یک هماورد بزرگ، باز و فیزیکی در نقطه‌زن، زبان تصویری، شیوه‌های نورپردازی، صدابرداری و کارگردانی اثر را با چالش‌های ساختاری و پیچیده‌ای روبه‌رو کرد. در مسابقه دونقطه، به‌دلیل ماهیت جذاب حدس کلمات و بازی‌های ادبی، مخاطبی که پشت دستگاه‌های تلویزیون در خانه نشسته بود مشارکتی کاملا فعال داشت؛ مخاطب می‌توانست همپای بچه‌های داخل استودیو جواب معما‌ها را پیدا کند، در هیجان کشف شریک شود و لذت ذهنی یادگیری را تجربه کند، اما در مسابقه نقطه‌زن، عملیات آماده‌سازی و شلیک موشک آبی فرآیندی کاملا میدانی، مکانیکی، ابزارمحور و وابسته به محیط باز است که به‌خودی‌خود امکان همراهی ذهنی مستقیم و لحظه‌ای را برای مخاطب خانگی فراهم نمی‌سازد. به همین دلیل، راهبرد کلان کارگردانی علیرضا گرانپایه ناچار شد از الگوی مشارکت فعال ذهنی استودیویی به سمت خلق حداکثری لذت تماشا و تعلیق میدانی تغییر جهت دهد. برای جبران این فاصله بالقوه میان مخاطب و میدان مسابقه، بار اصلی ایجاد کشش بصری بر عهده ضرباهنگ پرشتاب، قاب‌بندی‌های پرتحرک و پویا، رنگ‌آمیزی شاداب محیط و بهره‌گیری از تقطیع فشرده نما‌ها و تدوین چنددوربینه گذاشته شد؛ عاملی که باعث شد اضطراب شیرین رقابت و تعلیق پرتاب‌ها در مرحله پس‌تولید به شکلی حرفه‌ای محقق شود.

علاوه بر الزامات فنی و کارگردانی، درک عمیق تفاوت میان دو مفهوم کلیدی تولید برای نوجوان با تولید با نوجوان لایه دیگری از پیچیدگی‌ها، ظرافت‌ها و الزامات این پروژه را نمایان ساخت. نسل نوجوان کنونی جامعه ما برخلاف دهه‌های گذشته، زیست روزمره خود را در مواجهه مداوم، پرسرعت و شبانه‌روزی با جریان پرریتم شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های دیجیتال و رسانه‌های نوین تعریف کرده است و به همین دلیل، توانایی بالایی در پردازش اطلاعات موازی و تمرکز همزمان بر چند رسانه دارد. این گروه سنی نسبت به نسل‌های پیشین خود مطالبه‌گرتر، منتقدتر و در مواردی سرکش‌تر است، چارچوب‌های خشک، دستوری و کلیشه‌ای سنتی را به‌هیچ‌وجه برنمی‌تابد و قالب‌های ایستا، پرتمکین و استودیویی کلاسیک تلویزیون را پس می‌زند. ساختار مسابقه نقطه‌زن دقیقا با هدف شکستن این فرم‌های مرسوم، کهنه و ناکارآمد رسانه‌ای طراحی شد تا بتواند با زبان زنده، پویا و همخوان با زیست واقعی خود نوجوانان پیوند بخورد. پیاده‌سازی این الگوی نوین در عمل با موانع سخت‌افزاری، لجستیکی و محیطی فراوانی نیز روبه‌رو بود که مدیریت تولید را با آزمون‌های دشواری مواجه ساخت. ضبط کل پروژه در فضای باز، کاملا زیر تابش مستقیم و شدید خورشید و در گرمای طاقت‌فرسای تابستان انجام گرفت؛ شرایط سختی که حفظ روحیه، شادابی، انرژی بالا و تمرکز تک‌تک نوجوانان شرکت‌کننده و همچنین عوامل فنی پشت‌صحنه را به یک چالش بسیار دشوار بدل می‌کرد. از سوی دیگر، وسعت زیاد پهنه پروازی و برد پرتاب موشک‌های آبی به گونه‌ای بود که امکان ساخت و تعبیه یک دکور یکپارچه، مسقف و کامل برای کل محوطه میدان وجود نداشت و تیم طراحان تنها توانست بخش‌های محدودی از محوطه پیرامونی را به شکلی دکوراتیو و متناسب باهویت بصری برنامه آرایش دهد. گروه تولید ناچار شد با اتکا به هنر کادربندی‌های بسته، انتخاب زاویه‌های هوشمندانه دوربین و پرهیز هوشیارانه از نما‌های باز خالی از اتفاق، این موانع محیطی و کمبود‌های دکوری را به بهترین شکل ممکن پوشش دهد و فضایی استاندارد و چشم‌نواز خلق کند.

پیوند علم، عمل و کار گروهی در رسانه‌ملی

برپایی و استمرار چنین رویداد‌های میدانی، مهندسی و فناورانه‌ای در جدول پخش رسانه‌ملی، از آن‌رو دارای اهمیت استراتژیک و بنیادین است که نظام آموزشی رسمی و مدرسه‌ای کشور را از حصار تنگ و فرساینده مفاهیم انتزاعی، حفظی و کتابخانه‌ای رها می‌کند. این برنامه‌ها با پیوندزدن مستقیم دانش تئوریک فیزیک و ریاضی به مهارت‌های عینی و کاربردی، نسل نوجوان را وادار می‌کنند تا فرمول‌های خشک روی کاغذ را در قالب محاسبات واقعی فشار، حجم، جرم و زاویه به کار بندند و بازخورد عینی، ملموس و بلافاصله تلاش و محاسبات خود را در میدان عمل و لحظه فرود موشک مشاهده کنند؛ فرآیند تجربی بی‌نظیری که پایایی یادگیری را چندبرابر می‌کند. این رقابت‌ها فراتر از یک سرگرمی ساده تلویزیونی، بستر امن و کارآمد تمرین زیست جمعی، مدیریت بحران، کار گروهی، تفاهم متقابل و تحمل نظرات مخالف است که به نوجوان می‌آموزد چگونه در شرایط سخت و پرفشار میدانی، با همفکری و خرد جمعی به راه‌حل‌های علمی برسد و اعتمادبه‌نفس لازم برای مواجهه با چالش‌های بزرگ‌تر صنعتی و فناورانه کشور در آینده را کسب کند. در کنار تمام این دستاورد‌های تربیتی، علمی و مهارتی، مسابقه نقطه‌زن توانست با شکستن چارچوب‌های خشک استودیویی و جایگزین‌کردن ریتم پرشتاب، تدوین فشرده، جذابیت‌های بصری مدرن و پویایی میدانی، پاسخی شایسته به زیست دیجیتال و پویای نسل نو دهد و الگویی پیشرو و الهام‌بخش در مسیر گذر از تولید صرف برای نوجوان به سطح ارزشمند و مترقی تولید با نوجوان و هم‌زبان با دنیای آنان در رسانه‌ملی ارائه دهد؛ رویکردی اصولی که نقش کلیدی و تعیین‌کننده‌ای در تقویت سرمایه اجتماعی، تحکیم خودباوری ملی و ترویج عملی فرهنگ علم، پژوهش و نوآوری در میان نسل آینده‌ساز ایران اسلامی ایفا می‌کند.

منبع: جام‌جم-امیرگودرزی