بحران کیسه‌های پلاستیکی در ایران؛ از نبود آمار دقیق مصرف تا بلاتکلیفی اجرای قانون کاهش پلاستیک!

به گزارش مجله خبری نگار/کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی برای شهروندان ایرانی صرفاً یک مسئولیت اجتماعی و زیست‌محیطی است یا در شرایط کنونی، ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده است؟ شاید تا پیش از هدف قرارگرفتن زیرساخت‌های انرژی و صنایع پتروشیمی کشور در جنگ تحمیلی ۴۰روزه، کاهش مصرف پلاستیک برای بخشی از جامعه بیش از هر چیز با دغدغه‌های زیست‌محیطی، حفظ طبیعت برای نسل‌های آینده و حتی تغییر سبک زندگی پیوند خورده بود، اما با هدف قرارگرفتن برخی از پتروشیمی‌های تولیدکننده مواد اولیه پلاستیک، موضوع از یک مطالبه صرفاً زیست‌محیطی فراتر رفت و نگرانی‌هایی درباره تأمین کیسه‌ها و ظروف پلاستیکی مورداستفاده روزمره مردم به وجود آمد؛ نگرانی‌هایی که حتی در روز‌های حمله به کشور، توسط دستگاه‌های تأمین‌کننده مدیریت شد. بااین‌حال، هنوز نمی‌توان با قطعیت درباره میزان خسارت واردشده به صنعت تولید مواد اولیه پلاستیک و ظروف پلاستیکی و آثار آن بر بازار محصولات نهایی اظهارنظر کرد.

برآورد جامعی از خسارت مالی شرکت‌های فعال در این حوزه در دست نیست و بخشی از این شرکت‌ها نیز در بازار بورس حضور ندارند. از طرفی بخش قابل‌توجهی از تولید کیسه پلاستیکی و حتی ظروف پلاستیکی، توسط کارگاه‌های غیررسمی است. باوجوداین، بررسی آمار تولید برخی شرکت‌ها می‌تواند تصویری اولیه از وضعیت این صنعت به دست دهد. برای نمونه، پتروشیمی امیرکبیر یکی از تولیدکنندگان مواد اولیه مورداستفاده در صنعت پلاستیک است. بر اساس اطلاعات صورت‌های مالی این شرکت، مجموع تولید سه نوع پلی‌اتیلن در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۳۶۶ تن اعلام شده است؛ حال آنکه این رقم در بازه زمانی مشابه سال جاری به ۱۲۰ تن رسیده است. براین‌اساس، میزان تولید اعلام‌شده حدود ۶۷ درصد کاهش داشته است. البته این ارقام به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره کاهش عرضه کیسه‌های پلاستیکی در بازار کافی نیست.

ممکن است مواد اولیه مورداستفاده در تولید محصولاتی که امروز به دست مصرف‌کنندگان می‌رسند، پیش‌تر تولید و در انبار شرکت‌ها ذخیره شده باشند. بنابراین، آثار احتمالی افت تولید مواد اولیه می‌تواند با فاصله زمانی در زنجیره تأمین و بازار محصولات نهایی نمایان شود. همچنین، باتوجه‌به اطلاعات مطرح‌شده درباره وضعیت تولید پتروشیمی امیرکبیر، نمی‌توان بدون بررسی دقیق‌تر، بازگشت کامل این مجموعه به چرخه تولید را تأیید کرد. ازسوی‌دیگر، بخشی از ظرفیت واحد یوتیلیتی یعنی شرکت‌های مادر تأمین‌کننده این پتروشیمی نیز هنوز به طور کامل احیا نشده است. در کنار این عوامل، ناترازی گاز در فصل زمستان نیز می‌تواند بر میزان تولید پتروشیمی‌های تأمین‌کننده مواد اولیه اثر بگذارد. مجموعه این شرایط نشان می‌دهد که مسئله پلاستیک را نمی‌توان تنها از زاویه مصرف خانوار‌ها بررسی کرد؛ چراکه تولید مواد اولیه، ظرفیت فعالیت صنایع، وضعیت تأمین انرژی و مدیریت مصرف، همگی در زنجیره تأمین و مصرف محصولات پلاستیکی نقش دارند.

چرا کاهش مصرف پلاستیک به یک مسئله جدی تبدیل شده است؟

چند روز گذشته، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست با انتقاد از اجرایی‌نشدن بخش قابل‌توجهی از آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی، با وجود گذشت چهار سال از تصویب آن، خواستار بررسی عملکرد دستگاه‌های مسئول و شناسایی موانع اجرای این آیین‌نامه در مدت یک ماه آینده شد. این اظهارات بار دیگر پرسش‌هایی را درباره میزان پیشرفت سیاست‌های کاهش مصرف پلاستیک و مسئولیت دستگاه‌های متولی اجرای آن مطرح کرد. بر اساس گزارشی از مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، آثار نامطلوب تولید، مصرف و مدیریت پسماند کیسه‌های پلاستیکی، کشور‌های مختلف را به سمت اتخاذ سیاست‌های مداخله‌ای سوق داده است. این سیاست‌ها طیفی از ممنوعیت استفاده از کیسه‌های پلاستیکی نازک یا یک‌بارمصرف، اعمال مالیات بر کیسه‌ها و الزام به بازپس‌گیری آنها تا تشویق مصرف‌کنندگان به استفاده از جایگزین‌های سازگارتر با محیط‌زیست و تنظیم‌گری در صنعت بسته‌بندی را در بر می‌گیرد.

مطابق همین گزارش، ایران تا پیش از تصویب «آیین‌نامه اجرایی کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی» در هیئت وزیران در سال ۱۴۰۱، در مقیاس ملی سیاست مداخله‌ای مشخصی برای مدیریت این نوع کیسه‌ها نداشت؛ هرچند تهران سابقه‌ای طولانی‌تر در سیاست‌گذاری شهری برای کاهش مصرف کیسه‌ها، ظروف و محصولات یک‌بارمصرف پلاستیکی دارد. آیین‌نامه مصوب سال ۱۴۰۱ را می‌توان نخستین چهارچوب قاعده‌گذاری ملی در این زمینه دانست. محور‌های اصلی آن شامل جایگزینی کیسه‌های پلاستیکی با کیسه‌های سازگار با محیط‌زیست یا زیست‌تخریب‌پذیر، ممنوعیت توزیع رایگان کیسه‌های پلاستیکی و ممنوعیت توزیع کیسه‌های پلاستیکی نازک است. بااین‌حال، اجرای این سیاست‌ها صرفاً بر عهده یک دستگاه نیست. گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، علاوه بر سازمان حفاظت محیط‌زیست و وزارت صنعت، معدن و تجارت، برای مجموعه‌ای از نهاد‌ها و دستگاه‌ها، از جمله سازمان ملی استاندارد، وزارت امور اقتصادی و دارایی، سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی، آموزش‌وپرورش، علوم، تحقیقات و فناوری و بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، مدیریت‌های اجرایی پسماند و وزارت راه و شهرسازی، همچنین تولیدکنندگان، نقش‌ها و تکالیفی در اجرای آیین‌نامه برمی‌شمرد.

چقدر پلاستیک مصرف می‌کنیم؟

ابعاد مسئله زمانی روشن‌تر می‌شود که به آمار‌های موجود درباره تولید پلاستیک و سهم کیسه‌ها در جریان پسماند توجه کنیم. بنا بر اعلام مدیرکل دفتر محیط‌زیست، توسعه پایدار و فناوری وزارت جهاد کشاورزی، مجموع تولید و ضایعات پلاستیک کشور در سال ۱۳۹۸ حدود دو میلیون تن بوده است. طبق داده‌های ارائه‌شده، این رقم در سال ۱۴۰۴ به بیش از ۳.۸ میلیون تن رسیده است. همچنین، بر اساس گزارش‌های اتاق اصناف کشور، حدود ۵۰۰ هزار تن از این میزان به پسماند کیسه‌های پلاستیکی اختصاص دارد. آمار‌های مربوط به پسماند شهر تهران نیز تصویری از گستردگی این مسئله ارائه می‌کند. بر اساس دومین طرح جامع مدیریت پسماند پایتخت که در تابستان سال ۱۳۹۸ تهیه شده، سهم مشمع و نایلون از کل پسماند تولیدی در مناطق ۲۲گانه تهران، به طور میانگین حدود ۱۰.۵ درصد برآورد شده است. در این ترکیب، مشمع و نایلون پس از پسماند‌های غذایی، یکی از بزرگ‌ترین سهم‌ها را در جریان پسماند شهری به خود اختصاص داده‌اند. طبق همین طرح، سرانه تولید پسماند شهری در تهران روزانه ۷۹۴ گرم برآورد شده است.

با در نظر گرفتن سهم مشمع و نایلون، میزان این دسته از پسماند‌ها به طور متوسط برای هر شهروند تهرانی حدود ۸۳.۴ گرم در روز محاسبه می‌شود. البته این رقم را نمی‌توان معادل دقیق پسماند کیسه‌های پلاستیکی دانست؛ زیرا گروه مشمع و نایلون، محصولات مختلفی را شامل می‌شود و همه آنها الزاماً کیسه پلاستیکی نیستند. باوجوداین محدودیت، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با در نظر گرفتن فرض‌هایی مشخص، تلاش کرده است برآوردی از حجم پسماند کیسه‌های پلاستیکی در کشور ارائه کند. در این محاسبه، با فرض اینکه تمام پسماند مشمع و نایلون از کیسه‌های پلاستیکی تشکیل شده و وزن متوسط هر کیسه حدود ۱۰ گرم باشد، می‌توان تخمینی از تعداد کیسه‌های دورریخته‌شده به دست آورد. بر همین مبنا و با تعمیم شرایط تهران به کل کشور، اگر تولید روزانه پسماند عادی شهری و روستایی کشور، مطابق آمار سال ۱۴۰۳ سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ها، ۵۵ هزار تن در نظر گرفته شود، برآورد گزارش به حدود پنج هزار و ۷۷۵ تن پسماند کیسه‌های پلاستیکی در روز، معادل بیش از ۵۷۰ میلیون کیسه می‌رسد.

این ارقام باید با احتیاط تفسیر شوند؛ زیرا برآورد یادشده بر فرض‌هایی استوار است که دقت آن را محدود می‌کند. بااین‌حال، حتی با در نظر گرفتن این عدم‌قطعیت‌ها، حجم احتمالی پسماند کیسه‌های پلاستیکی نشان می‌دهد که مدیریت این گروه از محصولات به مسئله‌ای قابل‌چشم‌پوشی تبدیل نشده است. بازیافت کیسه‌های پلاستیکی نیز با موانع متعددی روبه‌روست. ضخامت اندک برخی کیسه‌ها، آلودگی، کمبود زیرساخت‌های تفکیک، هزینه بالای جمع‌آوری در مقایسه با وزن مواد و الگو‌های مصرف شهروندان، بازگشت این پسماند‌ها به چرخه مصرف را دشوار می‌کند. در سال‌های اخیر، افزایش قیمت پلیمر‌های مورداستفاده در تولید کیسه‌های پلاستیکی، جداسازی این مواد از پسماند‌ها را برای برخی فعالان بخش غیررسمی جذاب‌تر کرده است؛ بااین‌حال، همچنان بخش قابل‌توجهی از این پسماند‌ها بدون جداسازی به مراکز دفن منتقل می‌شود یا کیفیت کمپوست تولیدی را کاهش می‌دهد.

سازمان حفاظت محیط‌زیست پیشنهاددهنده آیین‌نامه یا ناظر بر اجرای آن؟

در کنار ابعاد مصرف و پسماند، مسئله مهم دیگر به جایگاه سازمان حفاظت محیط‌زیست در اجرای آیین‌نامه بازمی‌گردد. از یک‌سو، این سازمان در تدوین و پیگیری سیاست کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی نقش کلیدی دارد و اکنون نیز خواستار بررسی عملکرد دستگاه‌های مسئول شده است. ازسوی‌دیگر، اظهارات سید مجتبی صدرزاده، رئیس گروه پسماند عادی و کشاورزی دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط‌زیست در گفت‌و‌گو با «فرهیختگان»، این پرسش را مطرح می‌کند که سازمان در چهارچوب آیین‌نامه دقیقاً چه جایگاهی دارد؟ ناظر بر عملکرد دستگاه‌های مسئول است یا خود یکی از مجریان تکالیف تعیین‌شده به شمار می‌رود؟ در توضیحات او، مرز میان مسئولیت سازمان در پیگیری اجرای آیین‌نامه و مسئولیت دستگاه‌های دیگر چندان روشن به نظر نمی‌رسد.

همچنین، با وجود اهمیت آمار دقیق تولید و مصرف کیسه‌های پلاستیکی برای ارزیابی میزان پیشرفت سیاست‌های کاهش مصرف، در توضیحات ارائه‌شده روشن نیست کدام دستگاه باید این داده‌ها را به‌صورت منظم و قابل‌اتکا گردآوری و گزارش کند و چگونه می‌توان آن را به انجام این تکلیف ملزم کرد. این ابهام، ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها و سنجش اثربخشی آیین‌نامه را دشوار می‌کند؛ به‌ویژه آنکه بدون آمار منسجم، مشخص نیست سیاست‌های مصوب تا چه اندازه توانسته‌اند مصرف و تولید پسماند کیسه‌های پلاستیکی را کاهش دهند. در نهایت، کاهش مصرف پلاستیک نه صرفاً به انتخاب فردی شهروندان محدود می‌شود و نه با تصویب یک آیین‌نامه به نتیجه می‌رسد. این هدف به تقسیم روشن مسئولیت‌ها، اجرای قابل‌ارزیابی تکالیف، شفافیت آماری و همکاری دستگاه‌های مسئول و مردم نیاز دارد. اما چرا باید مصرف پلاستیک را کاهش دهیم؟ پاسخ ساده است؛ چون در قبال ایران مسئولیم.

سازمان محیط‌زیست آمار دقیق تولید و مصرف کیسه‌های پلاستیکی را در اختیار ندارد!

باوجود تصویب آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی، اجرای این مصوبه همچنان با ابهام‌ها و موانعی روبه‌رو است؛ از نبود آمار دقیق درباره میزان تولید و مصرف کیسه‌های پلاستیکی گرفته تا مشخص نبودن سازوکار نظارت و ضمانت اجرای تکالیف دستگاه‌های مسئول. در همین حال، برخی مفاد آیین‌نامه نیز به دلیل اعتراض دستگاه‌های اجرایی و نگرانی از تبعات اقتصادی و اجتماعی، در مسیر اصلاح قرار گرفته‌اند. سید مجتبی صدرزاده، رئیس گروه پسماند عادی و کشاورزی دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط‌زیست، در گفت‌و‌گو با «فرهیختگان» با اشاره به اینکه دستگاه‌های مسئول تاکنون آمار دقیقی از میزان تولید و مصرف کیسه‌های پلاستیکی در اختیار این سازمان قرار نداده‌اند، گفت: «وزارت صنعت، معدن و تجارت باید آمار دقیقی از میزان مصرف کیسه‌های پلاستیکی در کشور، میزان پلیمر مصرف‌شده برای تولید این کیسه‌ها و حجم تولید و واردات آن داشته باشد؛ اما از ابتدای تدوین آیین‌نامه، این وزارتخانه اعلام کرده که آمار دقیقی از تولید کیسه‌های پلاستیکی در کشور ندارد.»

وی افزود: «بخش قابل‌توجهی از کیسه‌های پلاستیکی در واحد‌های غیرمجاز و زیرپله‌ای تولید می‌شوند که تحت مدیریت وزارت صنعت نیستند. این وزارتخانه صرفاً به واحد‌های تولیدی دارای پروانه بهره‌برداری معتبر دسترسی دارد. بااین‌حال، حتی آمار مربوط به همین واحد‌ها را نیز باوجود درخواست‌های مکرر، در اختیار سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار نداده است.» صدرزاده درباره وضعیت اجرای آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی، مسئولیت دستگاه‌های اجرایی و اصلاحات در دست بررسی این مصوبه توضیح داد. وی با اشاره به نبود آمار رسمی درباره میزان تولید و مصرف کیسه‌های پلاستیکی در کشور گفت: «در حال حاضر آمار دقیقی نداریم که نشان دهد پیش از جنگ چه میزان کیسه پلاستیکی مصرف می‌شده و پس از آن، مصرف چه تغییری کرده است. برای دستیابی به این اطلاعات، ناچاریم به مطالعات پراکنده و اظهارات مسئولان مراجعه کنیم؛ زیرا آمار رسمی در اختیار ما قرار نمی‌گیرد.» وی با اشاره به برخی برآورد‌های منتشرشده درباره مصرف محصولات پلاستیکی ادامه داد: «بر اساس برآورد‌های انجمن ملی صنایع پلیمر ایران، سالانه حدود یک میلیون تن انواع ظروف پلاستیکی در کشور مصرف می‌شود. البته این آمار مربوط به ظروف پلاستیکی است و نباید آن را با میزان مصرف کیسه‌های پلاستیکی یکسان دانست. آمار مصرف کیسه‌های خرید نیز به‌صورت دقیق در دسترس نیست.»

رئیس گروه پسماند عادی و کشاورزی دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به مطالعات انجام‌شده در تهران اظهار کرد: «در مطالعه‌ای که در دهه ۱۳۹۰ انجام شده، برآورد‌هایی درباره مصرف کیسه‌های پلاستیکی در کشور و تهران ارائه شده، همچنین در مطالعه‌ای که سال ۱۳۹۴ در میادین میوه و تره‌بار مناطق مختلف شهرداری تهران صورت گرفت، میانگین مصرف کیسه پلاستیکی به‌ازای هر غرفه روزانه حدود ۵.۸ کیلوگرم برآورد شد. بر اساس تعمیم این نتایج، مصرف کیسه‌های پلاستیکی در میادین میوه و تره‌بار تهران روزانه حدود ۲۱ تن و سالانه حدود ۵۷۰۰ تن برآورد شده است.» وی تأکید کرد: «این ارقام مربوط به مطالعات پیشین است و نمی‌توان آنها را به‌عنوان آمار رسمی و به‌روز مصرف کیسه‌های پلاستیکی در کشور در نظر گرفت.»

برآورد‌ها پراکنده است

یکی از ابهام‌های موجود در اظهارات مسئولان درباره مصرف کیسه‌های پلاستیکی، تفاوت میان نبود آمار رسمی و وجود برآورد‌های عددی است. صدرزاده از یک‌سو تأکید می‌کند سازمان حفاظت محیط‌زیست آمار دقیقی از میزان مصرف کیسه‌های پلاستیکی ندارد و ازسوی‌دیگر، به ارقام مربوط به مصرف سالانه در کشور و میزان مصرف در تهران اشاره می‌کند. بااین‌حال، وی میان آمار رسمی و برآورد‌های حاصل از مطالعات تفکیک قائل شد و توضیح داد که ارقام مورد اشاره، جایگزین آمار رسمی و به‌روز نیستند. به گفته وی، دسترسی‌نداشتن به اطلاعات دقیق تولید و مصرف، امکان ارزیابی تغییرات مصرف کیسه‌های پلاستیکی و سنجش میزان موفقیت سیاست‌های کاهش مصرف را نیز محدود می‌کند.

سازمان محیط‌زیست مسئول نظارت بر اجرای آیین‌نامه نیست

صدرزاده در پاسخ به پرسشی درباره مسئولیت سازمان حفاظت محیط‌زیست در نظارت بر اجرای آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی گفت: «در هیچ‌یک از مواد این آیین‌نامه تصریح نشده است که نظارت بر اجرای آن بر عهده سازمان حفاظت محیط‌زیست یا دستگاه دیگری باشد. این آیین‌نامه را هیئت‌دولت با پیشنهاد سازمان حفاظت محیط‌زیست تصویب کرده و دستگاه‌های اجرایی موظف هستند تکالیف مربوط به خود را اجرا کنند.» وی افزود: «نظارت بر اینکه چه میزان از آیین‌نامه اجرا شده و چه میزان از آن باقی‌مانده است، بر عهده مراجع نظارتی و قضایی، از جمله سازمان بازرسی کل کشور و سایر مراجع ذی‌صلاح است. این مراجع می‌توانند بررسی کنند که دستگاه‌هایی مانند وزارت صنعت، معدن و تجارت در اجرای مواد مختلف آیین‌نامه چه اقداماتی انجام داده‌اند.»

رئیس گروه پسماند عادی و کشاورزی دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به تفاوت میان قانون و آیین‌نامه توضیح داد: «در قانون مدیریت پسماند، مسئولیت نظارت بر اجرای مفاد قانون و حسن اجرای آن برای سازمان حفاظت محیط‌زیست تصریح شده است؛ اما چنین حکمی در آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی وجود ندارد. در این آیین‌نامه، برای هر دستگاه اجرایی متناسب با وظایفش تکالیفی تعیین شده است.» وی ادامه داد: «وزارت کشور، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت علوم، وزارت آموزش‌وپرورش، وزارت بهداشت، سازمان ملی استاندارد و حتی صداوسیما، هرکدام وظایفی در این زمینه دارند و باید آنها را اجرا کنند.»

جایگاه‌مان نظارتی و گزارش‌دهی است

اظهارات صدرزاده درباره جایگاه سازمان حفاظت محیط‌زیست در اجرای آیین‌نامه، واجد دو وجه متفاوت است. وی از یک‌سو تأکید می‌کند در متن آیین‌نامه، مسئولیت مشخصی برای نظارت مستقیم این سازمان تعیین نشده است؛ ازسوی‌دیگر، جایگاه سازمان را حاکمیتی و نظارتی می‌داند و از پیگیری عملکرد دستگاه‌ها و ارائه گزارش به دولت سخن می‌گوید. صدرزاده در توضیح این موضوع گفت: «سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌عنوان یک دستگاه حاکمیتی و نظارتی، مکاتبات و پیگیری‌هایی را با مراجع مختلف انجام می‌دهد؛ اما این پیگیری‌ها تاکنون به نتیجه مطلوب نرسیده است.» وی افزود: «در مورد برخی دستگاه‌ها، اقداماتی به‌صورت جزئی انجام شده است. برای مثال، درباره ماده ۲ آیین‌نامه، وزارت اقتصاد اعلام کرده با استناد به برخی مواد قانونی، تهیه شیوه‌نامه تشویقی موضوعیت ندارد. وزارت صنعت نیز معتقد است با توجه به مشکلاتی که اجرای این ماده برای تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان ایجاد می‌کند، باید حذف شود.» به گفته وی، سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌تواند این مواضع و اقدامات را در گزارش خود به دولت منعکس کند، اما اجرای تکالیف تعیین‌شده بر عهده دستگاه‌های مسئول است.

آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی ضمانت اجرای مشخصی ندارد

یکی از مسائل مطرح‌شده در این گفت‌و‌گو، نبود ضمانت اجرای قانونی مشخص برای الزام دستگاه‌ها به اجرای آیین‌نامه است. صدرزاده در این باره گفت: «در ابتدا قرار بود این موضوع در قالب قانون تصویب شود تا ضمانت اجرایی نیز به آن اضافه شود، اما در نهایت به تصویب آیین‌نامه انجامید.» وی افزود: «معمولاً در آیین‌نامه‌ها، موضوع جرم‌انگاری و تعیین مجازات به شکلی که در قوانین پیش‌بینی می‌شود، مطرح نیست. آیین‌نامه بیشتر چهارچوب اجرایی را مشخص می‌کند و اجرای آن به میزان اهتمام دستگاه‌های مسئول بستگی دارد.» صدرزاده با اشاره به دشواری الزام دستگاه‌ها به اجرای تکالیف این مصوبه ادامه داد: «وقتی دستگاهی به تکالیف خود عمل نمی‌کند، باید مشخص باشد چه سازوکاری برای برخورد با آن وجود دارد. در حال حاضر سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌تواند اقدامات و مواضع دستگاه‌ها را پیگیری و به دولت گزارش کند؛ اما مسئله ضمانت اجرا همچنان یکی از چالش‌های این آیین‌نامه است.»

طرح ممنوعیت توزیع رایگان کیسه‌های پلاستیکی بدون پشتوانه قانونی!

یکی از موضوعات مورد بحث در آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی، ممنوعیت توزیع رایگان این کیسه‌هاست. بااین‌حال صدرزاده معتقد است اجرای این ممنوعیت بدون تعیین سازوکار مشخص، مبنای قانونی روشن و هماهنگی میان فروشگاه‌ها با دشواری روبه‌رو خواهد شد. وی در این باره گفت: «وقتی اعلام می‌کنیم توزیع رایگان کیسه‌های پلاستیکی ممنوع است، ابتدا باید مشخص باشد این ممنوعیت به چه قانونی استناد می‌کند. صرف اعلام ممنوعیت کافی نیست، همچنین باید مشخص شود قیمت کیسه پلاستیکی چقدر است و چگونه قرار است بر اجرای این موضوع نظارت شود.» وی افزود: «اگر فروشگاهی اعلام کند کیسه پلاستیکی را رایگان توزیع نمی‌کند و آن را با مبلغ بسیار ناچیزی می‌فروشد، باید مشخص باشد این موضوع چگونه ارزیابی می‌شود.

اجرای چنین سیاستی به سازوکار مشخص و هماهنگی در سطح کشور نیاز دارد.» رئیس گروه پسماند عادی و کشاورزی دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به تجربه برخی فروشگاه‌ها در اجرای آزمایشی این طرح اظهار کرد: «در فروشگاه‌های شهروند و کوروش، اجرای آزمایشی دریافت هزینه برای کیسه‌های پلاستیکی تجربه شده است؛ اما مدیران این مجموعه‌ها از بروز مشکلات اجتماعی و اعتراض مشتریان خبر داده‌اند. وقتی یک فروشگاه برای کیسه پلاستیکی هزینه دریافت می‌کند و فروشگاه دیگری آن را رایگان در اختیار مشتری قرار می‌دهد، ممکن است مشتریان خود را از دست بدهد.» وی ادامه داد: «این طرح باید به‌صورت هماهنگ در سراسر کشور اجرا شود و نرخ مشخصی برای کیسه‌های پلاستیکی تعیین شود. سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان نیز باید در زمینه قیمت‌گذاری نقش داشته باشد. وزارت صنعت، معدن و تجارت و بخش‌های مرتبط با اصناف و امور بازرگانی آن نیز باید در اجرای این سیاست همکاری کنند.»

دریافت هزینه کیسه‌های پلاستیکی در فروشگاه‌ها با کاهش مصرف پس از جنگ هم‌زمان شده است

صدرزاده با اشاره به تغییر رفتار برخی فروشگاه‌ها در دریافت هزینه کیسه‌های پلاستیکی گفت: «پس از جنگ و درپی آسیب‌هایی که به واحد‌های پتروشیمی وارد شد، تولید محصولات پتروشیمی کاهش یافت و قیمت این محصولات افزایش پیدا کرد. در چنین شرایطی برخی فروشگاه‌ها از مشتریان می‌پرسند آیا کیسه پلاستیکی می‌خواهند و هزینه آن را نیز در فاکتور درج می‌کنند.» وی افزود: «برای مثال در برخی فروشگاه‌ها قیمت کیسه پلاستیکی بزرگ ۳۵۰۰ تومان و کیسه پلاستیکی کوچک ۲۵۰۰ تومان تعیین شده است. بااین‌حال به نظر می‌رسد در مواردی این مبالغ از مشتری دریافت نمی‌شود و قیمت‌ها بیشتر برای ثبت و محاسبه داخلی فروشگاه در نظر گرفته شده‌اند.» به گفته وی، افزایش قیمت محصولات پتروشیمی و مشکلات مربوط به تأمین مواد اولیه، ضرورت بازنگری در برخی مفاد آیین‌نامه را نیز مطرح کرده است.

وزارت صنعت افزایش ضخامت کیسه‌های پلاستیکی را پرهزینه می‌داند

یکی از موضوعات اختلافی در اجرای آیین‌نامه، الزام به افزایش ضخامت کیسه‌های پلاستیکی باهدف استفاده چندباره از آنهاست. صدرزاده با اشاره به دیدگاه وزارت صنعت، معدن و تجارت در این زمینه گفت: «وزارت صنعت معتقد است افزایش ضخامت کیسه‌های پلاستیکی برای امکان استفاده مجدد از آنها، به مصرف بیشتر مواد اولیه پتروشیمی نیاز دارد و در نتیجه، قیمت تمام‌شده محصول را افزایش می‌دهد.» وی افزود: «وقتی برای تولید یک کیسه پلاستیکی از پلیمر بیشتری استفاده می‌شود، هزینه تولید آن نیز افزایش پیدا می‌کند. ازاین‌جهت، وزارت صنعت نسبت به اجرای برخی مواد آیین‌نامه اعتراض دارد و معتقد است که باید این مواد اصلاح شوند.»

صدرزاده با اشاره به تصمیم کارگروه ملی مدیریت پسماند برای بررسی وضعیت اجرای آیین‌نامه ادامه داد: «در آخرین جلسه کارگروه ملی مدیریت پسماند که چهارشنبه هفته گذشته برگزار شد، موضوع میزان اجرای آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی بررسی شد. قرار شد گزارشی درباره میزان اجرای آیین‌نامه و عملکرد دستگاه‌های اجرایی به دولت ارائه شود.» وی تأکید کرد: «با توجه به شرایطی که برای واحد‌های پتروشیمی ایجاد شده، از وزارت صنعت خواسته‌ایم پیشنهاد‌های خود را برای اصلاح بخش‌هایی از آیین‌نامه ارائه کند که اجرای آنها را دشوار می‌داند؛ به‌گونه‌ای که هم برای واحد‌های تولیدی قابل‌اجرا باشد و هم مصرف‌کنندگان بتوانند آن را بپذیرند.»

وزارت اقتصاد اجرای مشوق‌های ماده ۲ را نمی‌پذیرد

صدرزاده با اشاره به اختلاف‌نظر دستگاه‌های اجرایی درباره ماده ۲ آیین‌نامه گفت: «وزارت اقتصاد پس از پیگیری‌ها و برگزاری جلسات متعدد اعلام کرده با استناد به برخی مواد قانونی، تهیه شیوه‌نامه تشویقی پیش‌بینی‌شده برای اجرای ماده ۲ موضوعیت ندارد.» وی افزود: «وزارت صنعت نیز درباره همین ماده معتقد است اجرای آن با مشکلاتی برای تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان مواد اولیه همراه خواهد بود و خواستار حذف کامل آن شده است.» رئیس گروه پسماند عادی و کشاورزی دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط‌زیست ادامه داد: «در مورد ماده ۳ نیز شیوه‌نامه‌ای تهیه و به فروشگاه‌های زنجیره‌ای ابلاغ شده؛ اما این شیوه‌نامه اجرا نشده است. یکی از دلایل مطرح‌شده، ضرورت اجرای هماهنگ طرح در سراسر کشور است.» وی توضیح داد: «اگر این سیاست صرفاً در فروشگاه‌های زنجیره‌ای اجرا شود و سایر فروشگاه‌ها و خواربارفروشی‌ها از آن مستثنی باشند، ممکن است شرایط نابرابری ایجاد شود. برخی فروشگاه‌ها می‌گویند با دریافت هزینه برای کیسه پلاستیکی، مشتریان خود را از دست می‌دهند و مشتری به فروشگاهی مراجعه می‌کند که کیسه را رایگان در اختیار او قرار می‌دهد.» صدرزاده با اشاره به اینکه رایگان بودن ظاهری کیسه‌های پلاستیکی لزوماً به معنای دریافت‌نشدن هزینه آن از مصرف‌کننده نیست، گفت: «ممکن است فروشگاه هزینه کیسه را به‌صورت مستقیم از مشتری دریافت نکند، اما این هزینه را در قیمت سایر کالا‌ها محاسبه کرده باشد.»