راز نام «رحمان» در قرآن؛ درسی که انسان را از خشم و انتقام دور می‌کند

به گزارش مجله خبری نگار، در سپهر اندیشه اسلامی و شیعی، نام آیت‌الله شیخ عبدالله جوادی‌آملی می‌درخشد. سال‌ها شاگردی اساتیدی، چون آیت الله بروجردی، علامه طباطبایی و امام خمینی (ره)، شخصیتی ذوالفنون در فقه، فلسفه، عرفان و تفسیر از ایشان ساخته است.

در این میان، شناخت و تفسیر کلام الله مجید جزء لاینفک شخصیت علمی ایشان است. در کلام استاد، قرآن کتابی است که خدا بهتر از هرکسی آن را می‌شناسد. خودش هم آن را به عنوان «نور» به جهانیان معرفی کرده و می‌فرماید: «قَدْ جَاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتَابٌ مُبِینٌ»

حالا این «نور السماوات و الارض» که جوامع بشری را از تاریکی‌ها رها می‌سازد، به عنوان «تبیان» به انسان‌ها شناسانده است. یعنى هر چیزى که در تأمین سعادت انسان مؤثر دارد، در این کتاب الهى آمده است.

آیت الله جوادی آملی به عنوان یک معلم قرآن و اخلاق، تاکید زیادی روی «تبیانِ همه چیز بودن قرآن» دارد و با این تاکید به ما می‌فهماند که باید روی این موضوع درنگ کنیم.

ایشان می‌فرماید: «اشتمال قرآن بر همۀ معارف و اخلاق و اعمال الهى و انسانى به طور رمز یا ابهام یا معمّا و... نمى‌باشد؛ بلکه به طور روشن است؛ زیرا خداى سبحان از جامعیت قرآن نسبت به همۀ اصول اسلامى به عنوان «تبیان» یاد کرده است.»

رازی که در اسم «رحمان» است

استاد جوادی آملی یک نگاه زیبایی به شناخت اصول کلی قرآن دارد که از خداشناسی سرچشمه می‌گیرد. چقدر هم زیبا و ساده آن را بیان می‌کند که فهمیدنش برای هر قشری راحت است. ایشان می‌گوید: «خدای سبحان خود را معلم بالذات و بالإصالۀ این کتاب آسمانی می‌داند؛ الرَّحْمَنُ، عَلَّمَ الْقُرْآنَ، خَلَقَ الْإِنْسَانَ، عَلَّمَهُ الْبَیَانَ»

خدایی که کلامش را به قلب پیامبر نازل کرده، خودش بهتر از همه آن را می‌شناسد، معلمش است و آن را جاودانه کرده و هیچ کمبود یا کاستی در آن قرار نداده است.

اما استاد در کنار بیان ساده اصول کلی قرآن که باعث می‌شود هرکسی با هرسطح از معلومات، کلیاتی از کلام الهی را دریافت کند، برای سطوح متوسط و عمیق‌تر جامعه نیز حرف‌هایی دارد تا آنها را هم در مسیر قرآن شناسی (نوری که به جهان تابیده) راهنمایی کند.

ایشان در بیان معلمی خدا برای قرآن، به سوره الرحمن اشاره می‌کند و می‌گوید: «اسم شریف رحمان که حاکی از جامعیت همه شئون رحمت است، در مشهد بعضی از ارباب شهود، این نام همانند نام مبارک الله، از عظمت خاص برخوردار است. رحمان، جامع همه اسمای حسنای دیگر، مبداء تعلیم قرآن قرار گرفته تا انسان در مکتب خدای رحمان، درس رحمت مطلقه بیاموزد»

همین جاست که آیت الله جوادی آملی، پای یک درسی را پیش می‌کشد و از رهایی انسان از «قید انتقام» و «بند غضب» می‌گوید. وقتی انسان از دام خشم پرواز کرد، در واقع از زندان ستم بیرون می‌آید و همانند آورنده این کتاب (حضرت محمد صلوات الله علیه) بالمومنین رئوف رحیم می‌شود.

این همان معنای «أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ» است. سخت‌گیری نسبت به دشمنان و کفار و رحم و شفقت با مومنین که این جنس از رحم، در واقع رحم به خود انسان است که روح و جسمش هیچ کدام تحمل عذاب الهی را ندارد.

نزول قرآن به قلب انسان کامل

شناخت رسول گرامی اسلام (ص) از این زاویه که قلب ایشان مستعد دریافت کلام الهی شده، درس دیگری است که آیت الله جوادی آملی به ظرافت خاصی آن را در بحث معرفی اصول کلی قرآن بیان می‌دارد.

ایشان می‌گوید: «خداى سبحان، این کتاب عظیم الهى را از مبدأ تنزّل تا پایان نزول، در کسوت حق و در صحبت حقیقت قرار داد تا به جایگاه اصیل خود که قلب «انسان کامل» و محقق در آن و متحقق به آن فرود آید «وَ بِالْحَقِّ أَنزَلْنَاهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ» و قرآن را به حق نازل کردیم و به حق نازل شد.»

در اینجا استاد توضیح می‌دهد که قبل از نزول قرآن به قلبِ «انسان کامل» ادراک معارف قرآن برای انسان‌های عادی ممکن نیست. چون هر قلبى ظرفیت خاصّ به خود دارد و این معارف عظیم را نمی‌تواند تحمل کند.

پس از این جهت، پیامبر گرامى (صلى الله علیه و آله و سلم) که مظهر تامِّ خداوند است، واسطه نزول قرآن می‌شود و «سمت تعلیم قرآن و تبیین معارف آن را دارد» لذا خداوند سبحان، پیامبر را به عنوان معلّم کتاب و حکمت و مبین قرآن کریم معرّفى می‌کند.

از مکتب رحمان تا نور آسمان و زمین

طبق بیان آیت الله جوادی آملی، خداوند سبحان معلم بالذات قرآن است که آن را «نور» و «تبیان» معرفی می‌کند. روشنگر جهل‌ها و تاریکی‌های جوامع بشری و شامل همه آن چیزی که انسان را به سعادت می‌رساند.

اما یک نکته خاص را در بحث شناخت اصول کلی قرآن بیان می‌دارد و می‎گوید که اسم «رحمان» مبداء تعلیم قرآن است. خدا سرآغاز همه نعمت‌های مادی و باطنی را در سوره الرحمان یادآور شده و نعمت تعلیم قرآن را سرآغاز تمام نعم الهی معرفی می‌کند.

رحمان جامع همه اسمای حسنای دیگر، مبداء تعلیم قرآن قرار گرفته تا انسان در مکتب خدای رحمان، درس رحمت مطلقه بیاموزد و در این مسیر، قلب انسان کامل (پیامبر گرامی اسلامی) پذیرای نزول کلام الهی می‌شود. چرا که قبل از نزول قرآن به قلب پیامبر، درک معارف آن برای انسان‌های عادی ممکن نبود؛ لذا پیامبر اسلام «سمت تعلیم قرآن و تبیین معارف» آن را برعهده دارد.

منبع: کتاب سرچشمه اندیشه