سقوط هنر در تله لودگی! چرا نمایش‌های مبتذل و با شوخی‌ها جنسی در حال رشد هستند؟

​​​​​​​به گزارش مجله خبری نگار، خیالتان راحت! به محض این که با چند نفر از دوستانتان در اولین فرصت دور هم جمع شدید، به شلوغ‌ترین خیابان شهرتان بروید و بددهان‌ترین دوستتان را بفرستید وسط خیابان تا بی توجه به مردم و چراغ راهنمایی و رانندگی شروع کند به انجام شوخی‌های مربوط و نامربوط، کنایه‌های دوپهلو و حتی شوخی‌های جنسی با شما و دیگران، مطمئن باشید اتفاق خاصی نمی‌افتد. حتما از خواندن این چند جمله بسیار تعجب کرده‌اید و با خودتان می‌گویید مملکت قانون دارد و این کار بی مجازات نمی‌ماند؛ حالا یا از سوی مردم و یا نهاد‌های رسیدگی کننده. اما واقعیت این است که این حجم از هرج و مرج این روز‌ها روی برخی صحنه‌های تئاتر با همین کیفیت که به آن اشاره شد، اتفاق می‌افتد. البته باید به این نکته اشاره کنیم که هدف از نوشتن این گزارش این نیست که از فردا برخی از مسئولان فرهنگی ذره بین بردارند و بسیاری از اجرا‌ها را به همین بهانه تعطیل کنند. همین حالا که این سطر‌ها را می‌خوانید، گروه‌هایی هستند که سوءاستفاده‌ها را شروع کرده‌اند و نمایش‌های بی سرو تهی را با برچسب «تئاتر» روی صحنه برده‌اند؛ با مجوز، در سالن، با بلیت و البته با تماشاگر‌های زیاد. متاسفانه این آثار هم می‌فروشد و همین پرفروش بودن، ظاهراً بهترین استدلال برای ادامه ماجراست. شاید بگویید خب این موضوع چه اشکالی دارد؟ در ادامه با هم چند آسیب را مرور می‌کنیم.

هرکالای پرفروشی ارزشمند نیست

ماجرا ازاین قرار است که در سال‌های اخیر برخی آثار با عنوان نمایش یکی پس از دیگری، با فرمولی کم‌وبیش مشابه: شوخی‌های جنسی، موقعیت‌های دوپهلو، چند جمله برای گرفتن خنده و داستانی که گاهی در لابه‌لای همین شوخی‌ها گم می‌شود، قارچ گونه در حال رشد هستند و به آثاری پرفروش تبدیل شده‌اند؛ اما هر کالای پر فروشی ارزشمند نیست.

چه کسی به این نمایش‌ها مجوز می‌دهد؟

یکی از مشکلات این جاست که در بیشتر موارد، مخاطب بدون این که تصویر دقیقی از محتوای اثر داشته باشد، بلیت می‌خرد و وارد سالن می‌شود. آن وقت ممکن است خانواده‌ای همراه فرزند یا نوجوانش پای نمایشی بنشیند که بخش مهمی از شوخی‌های آن حول موضوعاتی می‌چرخد که اساساً برای همه گروه‌های سنی مناسب نیست. همه ما این را قبول داریم که تئاتر قرار نیست همیشه کلاس درس باشد. قرار نیست هر نمایش بعد از پایان، یک پیام اخلاقی بزرگ روی پرده ظاهر کند. هنر حق دارد تلخ، گزنده، جسور و حتی بی‌پرده باشد. اما جسارت هنری با بی‌پروایی در شوخی یکی نیست. وقتی شوخی فقط برای گرفتن خنده وارد نمایش می‌شود و هیچ نقشی در شخصیت‌پردازی، قصه یا پیشبرد موقعیت ندارد، دیگر نمی‌توان ضعف درام را پشت عنوان کمدی پنهان کرد.

گیشه موفق، همه‌چیز نیست

حالا اگر بخواهیم به بخش اقتصادی ماجرا بپردازیم، همه‌چیز کمی پیچیده‌تر می‌شود. این نمایش‌ها می‌فروشند. سالن پر می‌شود، بلیت تمام می‌شود و تهیه‌کننده هم به این نتیجه می‌رسد که این نمونه جواب می‌دهد. پس چرا دوباره تولیدش نکنیم؟ پس دلیلی برای ساخت تئاتر‌های اندیشه محور و عمیق وجود ندارد.

وقتی فروش بلیت، تنها معیار موفقیت یک اثر باشد، طبیعی است که نمایش‌های سریع‌الوصول و کم‌دردسر میدان بیشتری پیدا کنند. در مقابل، نمایشنامه‌ای که ماه‌ها برای نوشتنش وقت گذاشته شده، گروهی که مدت‌ها تمرین کرده‌اند و کارگردانی که می‌خواهد درباره یک مسئله اجتماعی یا انسانی حرف بزند، ممکن است در همان نقطه اول به دلیل نبود بودجه، نبود سالن و هزینه‌های بالا متوقف شود.

برای تئاتر فاخر سالن نداریم!

گفتیم که نمایش‌های همراه با لودگی این روز‌ها رشد قارچ گونه‌ای دارند و تمام سالن‌های شهر و شهرستان‌ها را اشغال می‌کنند. اگر این ظرفیت مدام در اختیار نمایش‌هایی قرار بگیرد که صرفاً به دلیل فروش بیشتر امکان تمدید اجرا پیدا می‌کنند، سهم تئاتر‌های دیگر چه می‌شود؟ این روند تا امروز بسیاری از نویسندگان، بازیگران و کارگردان‌های حرفه‌ای را خانه نشین کرده است وتئاتر جدی، آرام‌آرام عقب می‌نشیند.

خنده خوب است، اما ...

کمدی می‌تواند اجتماعی باشد، سیاسی باشد، خانوادگی باشد، تلخ باشد، سیاه باشد یا حتی بی‌رحمانه‌ترین تناقض‌های جامعه را به رخ بکشد. اما برای خنداندن مخاطب، الزاماً نباید به ساده‌ترین شوخی‌های جنسی پناه ببرد.

وقتی یک اثر قرار است با حمایت یا مجوز رسمی در سالن عمومی اجرا شود، کیفیت، تناسب محتوا با مخاطب، رده سنی و شأن هنر نمایشی هم باید بخشی از ماجرای صدور نمایش باشد. از آن طرف، برای تئاتر‌های جدی‌تر هم باید امکان اجرا ایجاد شود؛ وگرنه رقابت میان این دو گروه در گیشه از ابتدا عادلانه نیست.

جذاب بودن، رکیک بودن نیست

پیام دهکردی، بازیگر و کارگردان تئاتر

دهکردی به صراحت میان جذابیت و ابتذال مرز می‌گذارد. او می‌گوید جذاب بودن یک اثر به معنای رفتن به سمت رکاکت، ابتذال و شوخی‌های جنسی نیست و حتی می‌توان کمدی‌ای ساخت که بدون چنین شوخی‌هایی برای مخاطب جذاب باشد. از نگاه او، مشکل زمانی جدی می‌شود که برای جلب مخاطب، جذابیت با استفاده از عناصر سطحی و جنسی اشتباه گرفته شود.

تئاتر باید اندوخته‌ای به فرهنگ اضافه کند

قطب‌الدین صادقی، استاد، کارگردان و پژوهشگر تئاتر

صادقی در نقد وضعیت تئاتر، از کم‌رنگ شدن اندیشه و کاهش کیفیت برخی اجرا‌ها انتقاد کرده و بر ضرورت تولید آثاری تأکید دارد که چیزی به فرهنگ معاصر اضافه کند. او در گفت‌وگویی درباره وضعیت تئاتر حتی از تماشاگرانی می‌گوید که صرفاً برای تفنن به سالن می‌آیند و ممکن است از نمایش چیزی نفهمند. در نگاه او، تئاتر نباید صرفاً به سرگرمی و مصرف تفننی تقلیل پیدا کند؛ بلکه باید از نظر محتوا و اندیشه نیز فضای تازه‌ای ایجاد کند.

منبع: خراسان-محمد بهبودی نیا