ایران همچنان درگیر خشکسالی است/دریافت گزارشاتی از فروش گندم به دامداری‌ها

به گزارش مجله خبری نگار،فرامک عزیزکریمی سه‌شنبه ۹ تیرماه در نشست تخصصی معاونان بهبود تولیدات گیاهی و مدیران زراعت کشور در اراک افزود: با وقوع چند بارندگی نمی‌توان انتظار تغییر اساسی در وضعیت منابع آب یا تولیدات کشاورزی داشت، همان‌گونه که نبود چند بارندگی نیز به‌تنهایی معیار قضاوت درباره وضعیت تولید نیست و باید شرایط اقلیمی کشور بر اساس داده‌های بلندمدت مورد ارزیابی قرار گیرد.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به آمار‌های بلندمدت بارندگی کشور گفت: بررسی داده‌های اقلیمی نشان می‌دهد طی دهه‌های گذشته تنها در شش سال میزان بارندگی کشور بیش از ۳۰۰ میلی‌متر بوده است. در ۱۱ سال میزان بارش بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلی‌متر ثبت شده، ۱۱ سال دیگر بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلی‌متر بوده و در سایر سال‌ها میزان بارندگی حتی کمتر از ۲۰۰ میلی‌متر بوده است؛ بنابراین خشکسالی، ویژگی غالب اقلیم ایران محسوب می‌شود. در پنج سال اخیر نیز به جز سال زراعی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ که میزان بارندگی به حدود ۲۳۴ میلی‌متر رسید، سایر سال‌ها با خشکسالی شدید همراه بوده است. امسال اگرچه میزان بارش‌ها نسبت به سال گذشته حدود ۷۵ درصد افزایش یافته، اما این افزایش به معنای عبور از بحران خشکسالی نیست.

وی با اشاره به توزیع زمانی بارندگی‌ها اظهار کرد: در فصل پاییز تنها آذرماه وضعیت بارش مطلوب بود و مهر و آبان کمتر از حد نرمال بارندگی دریافت کردند. در زمستان نیز فقط بهمن‌ماه وضعیت مناسبی داشت و دی و اسفند با کاهش بارش مواجه بودند. در فصل بهار نیز تنها فروردین‌ماه با حدود ۳۷ درصد بارندگی بیشتر از شرایط نرمال همراه بود و در مجموع، میزان بارش کشور تنها حدود دو درصد بیشتر از میانگین بلندمدت ثبت شد. نکته مهم این است که در ۷۵ روز ابتدایی فصل زراعی تقریباً هیچ بارندگی مؤثری رخ نداد و این موضوع زمان کشت بسیاری از محصولات را تحت تأثیر قرار داد. همچنین از دهه دوم اردیبهشت‌ماه نیز در بیشتر مناطق کشور بارندگی مؤثری ثبت نشد؛ موضوعی که آثار مستقیمی بر عملکرد مزارع داشت.

عزیزکریمی در ادامه با اشاره به وضعیت دمای کشور گفت: به جز فروردین‌ماه، در تمامی ماه‌های سال زراعی جاری میانگین دمای کشور بین یک تا حدود سه درجه سانتی‌گراد بالاتر از شرایط نرمال بوده و این افزایش دما فشار مضاعفی بر بخش کشاورزی وارد کرده است. از طرفی، در حال حاضر از ظرفیت حدود ۵۰ میلیارد مترمکعبی مخازن سد‌های کشور، نزدیک به ۳۴ میلیارد مترمکعب آب ذخیره شده است.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به وضعیت جهانی تولید گندم گفت: سطح زیر کشت گندم در جهان بین ۲۰۰ تا ۲۲۰ میلیون هکتار در نوسان است و تولید جهانی این محصول اکنون به حدود ۸۰۰ میلیون تن رسیده است. روند عملکرد نیز در سال‌های اخیر افزایشی بوده و متوسط عملکرد جهانی به بیش از ۳.۵ تن در هکتار رسیده است. هند با حدود ۳۱ میلیون هکتار بیشترین سطح زیر کشت گندم را در اختیار دارد و پس از آن روسیه، چین و آمریکا قرار دارند. با این حال از نظر میزان تولید، چین در رتبه نخست جهان قرار دارد و پس از آن هند، روسیه و آمریکا جای گرفته‌اند.

عزیزکریمی با بیان اینکه شرایط اقلیمی، خاک‌های حاصلخیز جنگلی و درصد بالای مواد آلی خاک موجب شده است کشور‌های اروپایی بالاترین عملکرد تولید گندم را در جهان داشته باشند، افزود: روند خرید تضمینی گندم از دهه‌های گذشته نشان می‌دهد کشور دوره‌های متعددی از خشکسالی و افزایش تولید را تجربه کرده است. در مقاطعی خرید تضمینی به حدود ۱۰ تا ۱۱ میلیون تن رسید، اما خشکسالی‌های سال‌های بعد موجب کاهش تولید شد. بیشترین میزان خرید تضمینی گندم مربوط به سال زراعی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ بود که همزمان با افزایش بارندگی‌ها رقم خورد، اما امسال شرایط اقلیمی و اقتصادی متفاوت است.

وی درباره روند خرید تضمینی گندم در سال جاری اظهار کرد: تاکنون حدود چهار میلیون و ۳۵۰ هزار تن گندم از کشاورزان خریداری شده است، اما برآورد‌ها نشان می‌دهد حداقل یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن گندم دیگر هنوز وارد مراکز خرید نشده است. گزارش‌های ارسالی استان‌ها در اسفندماه از خرید حدود ۹.۵ میلیون تن گندم حکایت داشت و پس از بازنگری در اردیبهشت‌ماه، این میزان به حدود ۱۰ میلیون تن افزایش یافت؛ بنابراین انتظار می‌رود با ادامه روند برداشت و در صورت تسریع پرداخت مطالبات، بخش قابل توجهی از گندم باقی‌مانده نیز وارد چرخه خرید تضمینی شود.

وی یکی از مهم‌ترین دلایل کاهش تحویل گندم را شرایط اقتصادی کشور دانست و گفت: تأخیر در پرداخت مطالبات، انتظارات تورمی و افزایش قیمت سایر نهاده‌ها موجب شده است بخشی از کشاورزان محصول خود را نزد خود نگه دارند و یا در برخی مناطق آن را به مصرف خوراک دام برسانند. در برخی استان‌ها گزارش‌هایی مبنی بر نگهداری گندم در انبار‌های شخصی یا فروش آن به دامداری‌ها دریافت کرده‌ایم و از مدیران استانی خواسته‌ایم مستندات، تصاویر و گزارش‌های میدانی را برای تصمیم‌گیری دقیق‌تر در اختیار وزارت جهاد کشاورزی قرار دهند.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به برنامه‌های اجراشده در حوزه برنج گفت: در سال‌های اخیر اقدامات متعددی در زمینه ارتقای بهره‌وری تولید برنج انجام شده است. توسعه روش‌هایی مانند خشک‌کاری برنج، آبیاری تناوبی، آبیاری تیپ و سایر شیوه‌های نوین مدیریت آب از مهم‌ترین برنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی در سال‌های اخیر بوده است.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی سپس به وضعیت تولید حبوبات در کشور اشاره کرد و گفت: سالانه بین ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار هکتار از اراضی کشور زیر کشت انواع حبوبات قرار دارد که حدود ۶۵۰ هزار هکتار آن به نخود اختصاص دارد و مابقی نیز شامل عدس، لوبیا، باقلا و سایر حبوبات است. میزان تولید سالانه حبوبات نیز تقریباً معادل سطح زیر کشت، یعنی بین ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار تن است.

وی با بیان اینکه ایران در برخی محصولات حبوبات همچنان وابسته به واردات است، اظهار کرد: کشور سالانه حدود ۱۰۰ هزار تن عدس وارد می‌کند و در حوزه نخود مورد استفاده برای تولید لپه نیز واردکننده است، اما در تولید نخود کابلی علاوه بر تأمین نیاز داخل، امکان صادرات نیز وجود دارد. از نظر میزان تولید، کشور در لوبیا وابستگی وارداتی ندارد و تولید داخلی پاسخگوی نیاز بازار است، هرچند برخی ارقام خاص و ویژه همچنان وارد می‌شود.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی، بهره‌وری پایین آب در تولید لوبیا را یکی از مهم‌ترین چالش‌های این محصول دانست و اظهار کرد: بهره‌وری آب در تولید لوبیا حدود ۰.۱۷ کیلوگرم به ازای هر مترمکعب آب است و وزارت جهاد کشاورزی برنامه‌ریزی کرده است این شاخص را به حدود ۰.۴ کیلوگرم در مترمکعب افزایش دهد. برای تحقق این هدف، یک برنامه جامع تدوین شده که تمامی مراحل تولید از انتخاب رقم، روش کاشت، مکانیزاسیون، مدیریت تغذیه، کنترل آفات و بیماری‌ها، زمان کاشت و مدیریت مزرعه را در بر می‌گیرد. در این طرح استفاده از ارقام زودرس ۹۰ روزه نیز در دستور کار قرار گرفته است تا علاوه بر کاهش مصرف آب، عملکرد مزارع افزایش یابد.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به ظرفیت‌های تحقیقاتی استان مرکزی اظهار کرد: ایستگاه تحقیقات لوبیای خمین از مراکز مهم اصلاح و معرفی ارقام جدید لوبیا در کشور است و نقش مؤثری در ارتقای تولید این محصول ایفا می‌کند. یکی از چالش‌های اصلی تولید لوبیا مکانیزاسیون است که نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش هزینه‌های تولید دارد. سایر مسائل فنی تا حد زیادی مدیریت شده است. اجرای طرح‌های افزایش بهره‌وری در استان‌های مختلف نتایج مطلوبی داشته و نشان داده است که با اصلاح روش‌های کاشت و مدیریت مزرعه می‌توان ضمن کاهش مصرف آب، عملکرد تولید را نیز افزایش داد.

وی با اشاره به تغییر الگوی آبیاری در مزارع حبوبات گفت: در سال‌های گذشته سهم آبیاری غرقابی حدود ۶۸ درصد بود، اما اکنون به حدود ۲۵ درصد کاهش یافته است. در مقابل، سهم کشت جوی و پشته‌ای از حدود پنج درصد به ۱۶ درصد، سهم آبیاری تیپ از ۱۲ درصد به ۳۸ درصد و سهم سایر روش‌های نوین آبیاری نیز از ۱۴ درصد به حدود ۲۱ درصد افزایش یافته است. مجموع استفاده از روش‌های نوین آبیاری در این بخش از حدود ۲۶ درصد به نزدیک ۶۰ درصد رسیده که نشان‌دهنده تغییر قابل توجه الگوی مصرف آب در مزارع کشور است.

عزیزکریمی توسعه کشت پاییزه حبوبات را از دیگر موفقیت‌های سال‌های اخیر عنوان کرد و گفت: سطح این نوع کشت از حدود ۳۹ هزار هکتار به بیش از ۱۷۴ هزار هکتار افزایش یافته است. انتقال کشت حبوبات از بهار به پاییز موجب بهره‌گیری بهتر از بارندگی‌های زمستانه، کاهش مصرف آب، افزایش عملکرد و ارتقای بهره‌وری تولید می‌شود و یکی از سیاست‌های اصلی وزارت جهاد کشاورزی به شمار می‌رود.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به توسعه مکانیزاسیون در تولید حبوبات گفت: استفاده از ماشین‌آلات جدید، توسعه کشت مستقیم و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین باید با جدیت بیشتری دنبال شود، زیرا کاهش هزینه‌های تولید و افزایش درآمد کشاورزان در گرو توسعه مکانیزاسیون است. از طرفی باید با توسعه مزارع الگویی، تمامی طرح‌های تحقیقاتی، مقایسه ارقام، روش‌های مختلف تغذیه، تراکم کشت، مدیریت آبیاری و مکانیزاسیون به‌صورت عملی در اختیار کشاورزان قرار گیرد و تنها به اجرای آزمایش‌های تحقیقاتی محدود نشود.

عزیزکریمی در ادامه با تشریح وضعیت تولید جو در جهان اظهار کرد: طی چند دهه گذشته سطح زیر کشت جو در دنیا از حدود ۵۴ میلیون هکتار به نزدیک ۴۴ میلیون هکتار کاهش یافته، اما تولید جهانی این محصول به دلیل افزایش عملکرد از حدود ۷۲ میلیون تن به نزدیک ۱۴۰ میلیون تن رسیده است. اگرچه سطح زیر کشت کاهش یافته، اما پیشرفت‌های فنی، اصلاح ارقام و بهبود مدیریت مزارع موجب شده عملکرد تولید جو در بسیاری از کشور‌ها افزایش پیدا کند.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به وضعیت تولید جو در ایران گفت: یکی از مهم‌ترین آسیب‌هایی که طی سال‌های گذشته به این محصول وارد شد، سیاست واردات جو و ذرت با ارز ترجیحی بود که انگیزه تولید داخلی را به شدت کاهش داد. در آن سال‌ها محصول کشاورزان با قیمت بسیار پایین خریداری می‌شد، در حالی که نهاده وارداتی با ارز ترجیحی در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌گرفت و همین مسئله موجب شد بسیاری از تولیدکنندگان از کشت جو خارج شوند. این سیاست نه موجب کاهش قیمت گوشت و شیر شد و نه به نفع تولیدکننده بود، بلکه مهم‌ترین نتیجه آن، کاهش شدید سطح زیر کشت و تولید داخلی جو بود.

وی ادامه داد: تولید جو کشور از حدود چهار میلیون تن به حدود دو میلیون و ۴۰۰ هزار تن کاهش یافت و در برخی سال‌ها حتی به حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار تن رسید، اما پس از اصلاح سیاست‌های اقتصادی و حذف ارز ترجیحی، روند بازگشت کشاورزان به تولید آغاز شده است.

وی یکی از برنامه‌های مهم وزارت جهاد کشاورزی را توسعه کشت «قصیل» عنوان کرد و گفت: قصیل اگرچه فناوری جدیدی نیست، اما طی سال‌های اخیر به صورت هدفمند در قالب یک پروژه ملی دنبال شده است. قصیل جو، تریتیکاله و سایر علوفه‌های پاییزه از بالاترین بهره‌وری مصرف آب در میان محصولات علوفه‌ای برخوردار هستند و با کمتر از سه هزار مترمکعب آب می‌توان بین ۳۰ تا ۴۰ تن علوفه سیلویی تولید کرد.

وی ادامه داد: مزیت دیگر این محصولات آن است که در زمانی برداشت می‌شوند که هنوز سایر علوفه‌ها وارد بازار نشده‌اند و از فروردین‌ماه تا اردیبهشت امکان تأمین علوفه تازه برای دامداران را فراهم می‌کنند.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به وضعیت خرید بذر گفت: تاکنون از برنامه حدود ۴۰ هزار تنی خرید بذر، نزدیک به ۱۷ هزار تن خرید انجام شده است و انتظار می‌رود با ادامه برداشت، این میزان افزایش یابد. مدیران استانی پروژه‌های فنی و آموزشی از جمله طرح‌های افزایش پتانسیل عملکرد، مدیریت تغذیه، اصلاح تراکم کشت و پروژه‌های انتقال یافته‌های تحقیقاتی را بیش از گذشته به کشاورزان و مسئولان محلی معرفی کنند.

وی درباره وضعیت خرید تضمینی گندم نیز گفت: بر اساس آخرین آمار، حدود چهار میلیون و ۳۵۰ هزار تن گندم خریداری شده است، اما با توجه به برآورد‌های استان‌ها، همچنان حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن گندم در اختیار کشاورزان قرار دارد که هنوز وارد مراکز خرید نشده است.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی یکی از عوامل این موضوع را تأخیر در پرداخت مطالبات کشاورزان دانست و افزود: بخشی از کشاورزان به دلیل شرایط اقتصادی و انتظارات تورمی، محصول خود را نگهداری کرده‌اند تا در زمان مناسب‌تری عرضه کنند. در برخی مناطق نیز به دلیل افزایش قیمت جو، گندم با اختلاف اندک قیمت به عنوان خوراک دام مصرف شده است، زیرا خرید جو برای دامداران هزینه بیشتری داشته و استفاده از گندم برای آنان صرفه اقتصادی پیدا کرده است. مدیران استان‌ها مستندات مربوط به نگهداری گندم در انبار‌های شخصی یا فروش آن خارج از شبکه خرید تضمینی را به وزارت جهاد کشاورزی ارسال کنند تا برنامه‌ریزی‌ها بر پایه اطلاعات واقعی انجام شود. با وجود شرایط سخت تولید، تولیدکنندگان و مدیران بخش کشاورزی توانسته‌اند حدود ۸۵ درصد امنیت غذایی کشور را حفظ کنند و این دستاورد باید برای مسئولان و افکار عمومی تبیین شود.

عزیزکریمی بر توسعه مزارع الگویی نیز تأکید کرد و گفت: در برخی استان‌ها طرح‌های مقایسه ارقام، تغذیه گیاهی، تراکم بوته، روش‌های مختلف کاشت و مدیریت آبیاری اجرا می‌شود، اما تعداد بازدیدکنندگان این مزارع بسیار محدود است. فلسفه اجرای این طرح‌ها انتقال دانش به کشاورزان است و اگر بهره‌برداران از نتایج آن استفاده نکنند، اهداف این پروژه‌ها محقق نخواهد شد.

مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی همچنین بر لزوم دقت در ثبت اطلاعات سامانه‌های آماری تأکید کرد و گفت: اختلاف میان اطلاعات سامانه پهنه‌بندی و گزارش‌های هفتگی استان‌ها که در گذشته به چند صد هزار هکتار می‌رسید، اکنون کاهش یافته، اما هنوز باید این اختلاف به صفر برسد تا تصمیم‌گیری‌ها بر مبنای داده‌های دقیق انجام شود.

وی درباره گندم دوروم نیز اظهار کرد: امسال به پیشنهاد دفتر غلات، قیمت خرید تضمینی گندم دوروم ۱۰ درصد بیشتر از گندم نان تعیین شده است؛ موضوعی که با رویه جهانی نیز همخوانی دارد، زیرا در بسیاری از کشور‌ها از جمله ترکیه و ایتالیا ارزش اقتصادی گندم دوروم به دلیل مصرف در صنایع ماکارونی بیشتر از گندم معمولی است. حدود ۱۲۰ هزار هکتار از اراضی کشور زیر کشت گندم دوروم قرار دارد، اما بررسی‌های سامانه‌ای نشان می‌دهد تنها حدود ۵۵ هزار هکتار به درستی ثبت شده است.