ضرب‌اهنگ سنگ و سوگ؛ آیین سنتی چاق‌چاقو در شهرستان سامان در عاشورا

به گزارش مجله خبری نگار، ساعت از نیمه شب گذشته. سامان خاموش است، اما نه آرام. از کوچه‌ها و خیابان‌های این شهر ساحلی در کرانه زاینده‌رود، صدایی برمی‌خیزد که با هیچ صدای دیگری در ایام عزاداری شباهت ندارد؛ صدای برخورد سنگ به سنگ، یا چوب به چوب، در ریتمی منظم و محزون که با نوحه و نوای طبل درهم می‌آمیزد و سکوت شب را می‌شکند.

این صدا، «چاق‌چاقو» است؛ آیینی که بیش از دو قرن و نیم است در این شهر زندگی می‌کند و هر سال، در شب عاشورا، نفسی تازه می‌گیرد.

شهرستان سامان، در فاصله بیست‌ودو کیلومتری شمال‌شرقی شهرکرد، شهری است با هویتی چندلایه؛ زادگاه میرزا نورالله عمان سامانی، شاعر بزرگ مرثیه‌سرا و مؤلف «گنجینة‌الاسرار» که واقعه عاشورا را با نگاهی عرفانی و حماسی در شعر جاودانه کرد.

شاید تصادفی نباشد که این شهر، در کنار آن شاعر بزرگ، یکی از اصیل‌ترین آیین‌های سوگواری حسینی را نیز در سینه خود نگه داشته باشد.

ریشه این آیین را باید در روز‌های پس از عاشورا جست. بر پایه برخی روایات شیعه، در سیزدهم محرم سال ۶۱ هجری قمری، چند روز پس از نبرد کربلا، افرادی از قبیله بنی‌اسد برای به خاک سپردن پیکر‌های باقی‌مانده از نبرد به کربلا آمدند و در هنگام تاریکی، گروه‌هایی که پیکری می‌یافتند با کوبیدن دو سنگ به یکدیگر صدایی تولید می‌کردند تا بقیه را آگاه کنند و همه پیکر‌ها گردآوری شود.

این تصویر؛ انسان‌هایی که در دل تاریکی با زبان سنگ با هم سخن می‌گویند تا شهیدان را بیابند، آن‌قدر سوزناک و ماندگار بوده که نسل‌ها آن را فراموش نکرده‌اند.

فلسفه‌های دیگری نیز برای این آیین نقل شده است؛ از یادآوری شب عاشورا و برداشتن بیعت توسط امام حسین (ع) از یارانش، تا روایتی که می‌گوید حضرت از فرزندان خود خواست دو سنگ را به هم بکوبند تا صدای پای اسب کسانی که کربلا را ترک می‌کنند، آنان را شرمنده نکند.

این روایت‌ها، هر کدام به‌تنهایی، برای زنده نگه داشتن آیینی چنین کافی‌اند. اما مردم سامان همه آنها را باور دارند و همه را با هم در دل شب عاشورا زندگی می‌کنند.

مراسم چاق‌چاقو از ساعت دو بامداد روز عاشورا آغاز می‌شود و با برگزاری نماز جماعت صبح در مسجد جامع شهر پایان می‌یابد. اما داستان شب زودتر شروع می‌شود. مردم شهر به‌ویژه جوانان، شب عاشورا هر ساله از ساعت نه شب به تکیه‌ها، مساجد و حسینیه‌ها می‌روند و از حدود ساعت دو بامداد با صدای نی، سنج و طبل و خواندن نوحه‌ای ویژه، با کوبیدن چوب یا سنگ‌ها به هم و «یا علی و یا حسبن» گفتن به سمت هیئت چاق‌چاقو می‌روند و در حالی که جمعیتشان بیشتر و بیشتر می‌شود و صدای سنگ و چوب‌ها سکوت شب را در هم می‌شکند، تا اذان صبح در خیابان‌ها و کوچه‌های شهر به عزاداری می‌پردازند.

نکته مهم درباره مراسم چاق‌چاقو این است که برخلاف بسیاری از مراسم‌های عاشورایی، این آیین در نیمه شب، اغلب ساعت سه بامداد، و فقط یک شب برگزار می‌شود. این ویژگی آن را از تمام آیین‌های دیگر متمایز می‌کند؛ اینجا شب است، تاریکی است و خستگی هست؛ اما اینها همه در برابر اندوه کربلا کم می‌آورند.

در این مراسم، دسته بزرگی از جمعیت با شکلی خاص، اشعاری ویژه و آهنگی مخصوص در شهر سامان به راه می‌افتند و هر نفر دو قطعه سنگ یا چوب تخت در دست می‌گیرد و با نظمی خاص بر هم می‌کوبند.

این کوبیدن تصادفی نیست؛ ریتم دارد، نظم دارد، و با نوحه همگام است. عزاداران دو تکه سنگ یا چوب را بر اساس ریتم نوحه، مثلاً پنج ضرب، چهار ضرب، سه ضرب و دو ضرب تند و کند، به هم می‌کوبند و گاهی طبل و سنج و نی هم با این نوا همراهی می‌کند.

ابزار این آیین هم روایت خودش را دارد. در گذشته، تکه سنگ‌های صیقلی و صاف جمع‌آوری می‌شد و در مراسم چاق‌چاقو به کار می‌رفت، اما امروزه بیشتر از تکه چوب‌های صاف تراشیده‌شده‌ای که در پشت آنها جای انگشت تعبیه شده استفاده می‌کنند. در گذشته، ساز محلی «سرنا» یا همان «ساز چپی» همراه این مراسم بود، اما در سال‌های اخیر طبل جای آن را گرفته است.

آیین «چاق‌چاقو» با قدمتی بیش از ۲۵۰ سال با شماره ۶۲۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این آیین اصالتاً مربوط به شهرستان سامان است و هم‌اکنون در شهر سامان و برهی روستا‌های این شهرستان نیز برگزار می‌شود.

وقتی نماز صبح اقامه می‌شود و صدای چاق‌چاقو ساکت می‌شود، عزاداران سامانی مستقیم وارد روز عاشورا می‌شوند؛ خسته از شب، اما سنگین‌تر از همیشه در سوگ؛ و این، شاید عمیق‌ترین معنای این آیین باشد: که شب عاشورا را باید بیدار ماند، چون کربلا در آن شب خوابیدن را بر عاشقان حرام کرد.