پنج سناریو برای خروج ایران و آمریکا از بن‌بست

به گزارش مجله خبری نگار، نه توافقی در کار است و نه نشانه‌ای از پایان قطعی جنگ؛ دست‌کم در مواضع علنی دونالد ترامپ. با این حال، نیوزویک معتقد است محتمل‌ترین مسیر پیش رو شاید توافقی نانوشته باشد که در آن هر ۲ طرف بدون پذیرش عقب‌نشینی، به نوعی تفاهم عملی تن می‌دهند.

ترامپ می‌گوید آمریکا دیگر به توافق با ایران نیازی ندارد، اما پایان جنگ همچنان به تصمیم‌های تهران و واشنگتن گره خورده است. نیوزویک در تحلیلی با بررسی ۵ سناریو، از توافقی بی‌سروصدا تا بازگشت جنگ تمام‌عیار، چشم‌انداز پیش روی دو کشور را ترسیم کرده است.

نیوزویک نوشت: پس از ۹ ماه درگیری و در حالی که دونالد ترامپ بار‌ها مدعی شده بود تهران به توافق نزدیک شده است، رئیس‌جمهور آمریکا اکنون اعلام کرده که دیگر نیازی به توافق با ایران نیست.

ترامپ روز پنجشنبه در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «ما به توافق با ایران نیازی نداریم. آن روز‌ها مدت‌هاست که گذشته‌اند.»

ترامپ شخصیتی غیرقابل پیش‌بینی دارد و ممکن است همین موضع را فردا، هفته آینده یا ماه آینده تغییر دهد. گذشت زمان مشخص خواهد کرد. اما اگر اظهارات او را مبنا قرار دهیم، کنار گذاشتن توافق لزوماً به معنای پیدا کردن راهی برای پایان دادن به جنگ ایران نیست؛ پایانی که همچنان دست‌نیافتنی به نظر می‌رسد.

ترامپ در همان پیام از جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، خواست بر آنچه فساد در ایالت‌های تحت مدیریت دموکرات‌ها خواند تمرکز کند. این اظهارنظر لحنی کنایه‌آمیز داشت. تنها یک روز پیش از آن، ونس که گفته بود «دلیل شکست ما، جنگ بود»، در حال تبدیل شدن به مذاکره‌کننده اصلی واشنگتن در برابر تهران بود.

ترامپ همچنین مدعی شد که آمریکا هم‌اکنون پول ایران را در اختیار دارد؛ به گفته او، صد‌ها میلیارد دلار، و تنگه هرمز نیز در کنترل آمریکاست. البته هر ۲ ادعا با ملاحظاتی جدی همراه‌اند.

مقام‌های ایرانی گفته‌اند دست‌کم ۱۰۰ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران در خارج از کشور مسدود شده است؛ هرچند برآورد‌های دیگری رقم بسیار کمتری را نشان می‌دهند. از سوی دیگر، سپاه پاسداران همچنان مسئولیت حملات به کشتی‌ها در تنگه هرمز را برعهده می‌گیرد؛ حملاتی که هزینه کشتیرانی تجاری در یکی از مهم‌ترین مسیر‌های دریایی جهان را افزایش داده است.

در ادامه، ۵ سناریوی احتمالی برای آینده جنگی بررسی می‌شود که اکنون وارد نهمین ماه خود شده است؛ سناریو‌هایی که از توافق و مصالحه تا تشدید درگیری را در بر می‌گیرند.

۱. توافق، بالاخره به دست می‌آید

همان‌طور که می‌دانیم، اظهارنظر‌های قاطع ترامپ درباره ایران معمولا عمر چندانی ندارند. برای مثال، او در ماه ژوئن اعلام کرد توافق با تهران نهایی شده است؛ اما تنها چند هفته بعد، آن توافق فروپاشید.

ترامپ روز دوشنبه، پس از میزبانی از نخست‌وزیر قطر، از شکل‌گیری شتابی تازه برای پایان دادن به درگیری‌ها سخن گفت. بر اساس این برداشت، پیام اخیر او را باید نوعی اهرم فشار دانست؛ رویکردی مطابق با سبک معمول معامله‌گری ترامپ که در آن هر توافق احتمالی به‌عنوان تسلیم ایران به تصویر کشیده خواهد شد.

چارچوب اولیه چنین توافقی نیز وجود دارد. به گزارش آکسیوس، در طرح ۲ روزه قطر، واشنگتن محاصره دریایی ایران را لغو می‌کند و بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد خواهد کرد. در مقابل، ایران به بازرسان سازمان ملل اجازه می‌دهد از تاسیسات هسته‌ای بمباران‌شده بازدید کنند. بر اساس این طرح، تنگه هرمز نیز در روز دوم بازگشایی خواهد شد.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز سه‌شنبه به خبرگزاری ایرنا گفت پیشنهاد ۲ روزه تهران همچنان روی میز است. موضع تهران همچنان همان رویکرد سرسختانه و مبتنی بر مقاومت است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز این هفته در شبکه ایکس خطاب به واشنگتن نوشت: «تسلیم شوید.».

اما مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، معتقد است فشار اقتصادی شدید ناشی از محاصره آمریکا سرانجام تهران را به سمت توافق سوق خواهد داد.

روبیو گفت: «بالاخره باید غذا بخورید، باید حقوق نیرو‌های جنگی و نیرو‌های امنیتی خودتان را پرداخت کنید و مواردی از این دست. در نهایت، واقعیت‌های اقتصادی حتی در ذهن افراطی‌ترین و دیوانه‌ترین افراد هم نفوذ می‌کند؛ بنابراین فکر می‌کنم با گذشت زمان، این فشار تاثیر خود را خواهد گذاشت.»

ترامپ می‌گوید آمریکا به توافق نیازی ندارد. شاید حق با او باشد، اما تردیدی نیست که خودش توافق را ترجیح می‌دهد. ایران نیز پیش از آنکه فشار اقتصادی به مرحله تحمل‌ناپذیری برسد، به توافق نیاز دارد.

۲. توافق بدون امضای توافق

شاید این سناریو بیش از سایر گزینه‌ها با ادبیات اخیر ترامپ سازگار باشد.

در این حالت خبری از مراسم امضای توافق یا یک توافق بزرگ و جامع نخواهد بود. در عوض، ۲ طرف گام‌هایی متقابل و بی‌سروصدا برمی‌دارند. ایران حملات به کشتیرانی را کاهش می‌دهد، واشنگتن از شدت اجرای محاصره می‌کاهد، نفتکش‌ها به حرکت درمی‌آیند و پرونده هسته‌ای به زمانی دیگر موکول می‌شود.

گاهی پیشرفت تنها زمانی حاصل می‌شود که مذاکرات دور از چشم عموم و بدون فشار‌های ناشی از نمایش‌های سیاسی پیش برود.

تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه، ماه گذشته گفت: «بیایید فعلا فقط یک وقفه ایجاد کنیم.»

بر اساس یکی از پیشنهاد‌های اولیه که مقام‌های خاورمیانه‌ای به وال‌استریت ژورنال گفته‌اند، آمریکا ناو‌های هواپیمابر خود را از ایران دورتر می‌کند و بخشی از محاصره را کاهش می‌دهد. در مقابل، ایران اجازه عبور ۲۵ نفتکش از تنگه هرمز را صادر خواهد کرد.

تریتا پارسی، از موسسه کوئینسی، معتقد است ترامپ می‌تواند محاصره را روی کاغذ حفظ کند، اما در عمل اجازه دهد این سیاست «به‌تدریج و بدون آنکه کسی متوجه شود، از بین برود». به این ترتیب، شرایط آرام‌تر می‌شود و همه طرف‌ها می‌توانند بدون آنکه اعتبار سیاسی خود را از دست بدهند، از وضعیت جدید عبور کنند.

ترامپ نیز در نهایت می‌تواند به‌درستی ادعا کند که هرگز توافقی انجام نداده است.

۳. محاصره بی‌پایان

به نظر می‌رسد این همان سیاستی است که ترامپ انتخاب کرده است: نه جنگ، نه توافق.

روبیو روز سه‌شنبه به همتایان خود در گروه هفت گفت ترامپ میان ازسرگیری جنگ و دستیابی به توافق، هر ۲ گزینه را بررسی کرده، اما در نهایت راه سومی را برگزیده است: ادامه خفه کردن اقتصادی حکومت ایران.

گروه ضربت «دروازه آهنین» فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) قصد دارد دامنه این فشار را به مرز‌های زمینی ایران و دریای خزر نیز گسترش دهد؛ اقدامی که هدف آن افزایش فشار بر تهران برای سازش در پرونده هسته‌ای و تضمین عبور آزاد کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز است.

ترامپ روز دوشنبه گفت: «ایران از نظر نظامی عملا کارش تمام شده است. ما فقط وضعیت موجود را حفظ می‌کنیم.».

اما این وضعیت موجود همچنان با حجم قابل‌توجهی از تبادل آتش همراه است. نیرو‌های آمریکایی تنها در همین ماه دست‌کم ۲ بار مواضع پدافند هوایی ایران در جزیره قشم را هدف قرار داده‌اند.

ترامپ می‌گوید متحدان آمریکا در خلیج فارس نیز این وضعیت را ترجیح می‌دهند و چنین سیاستی واشنگتن را از ورود به یک کارزار بمباران دیگر بی‌نیاز می‌کند. با این حال، نقطه ضعف اصلی این راهبرد آن است که ادامه آن مستلزم پذیرش وضعیت کنونی از سوی تهران است؛ چه ایران داوطلبانه آن را بپذیرد و چه چاره دیگری جز پذیرش آن نداشته باشد.

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکره‌کننده ارشد ایران، می‌گوید تهران مصمم است از وضعیت «نه جنگ و نه صلح» خارج شود. این اظهارات نشان می‌دهد ایران قصد دارد مقاومت مسلحانه در برابر آمریکا را در تنگه هرمز و فراتر از آن ادامه دهد.

ایران حتی اروپا را نیز تهدید کرده است. همچنین طرح‌های منتسب به ایران برای سوءقصد به مقام‌های دولت ترامپ، از جمله اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، باعث شده است برخی از این مقام‌ها برای تامین امنیت خود در پایگاه‌های نظامی مستقر شوند.

۴. جنگ در سایه

بعید است ایران بدون واکنش، خفه شدن تدریجی زیر فشار اقتصادی را بپذیرد؛ اما در عین حال، تهران نیز نمی‌خواهد با اقدامی تحریک‌آمیز زمینه‌ساز آغاز دوباره یک کارزار هوایی تمام‌عیار آمریکا و اسرائیل شود.

راه میانه، وارد کردن ضرباتی حساب‌شده و کنترل‌شده است: مین‌گذاری دریایی، حملات پهپادی، استفاده از نیرو‌های نیابتی، خرابکاری و حملات سایبری؛ اقداماتی که در مقابل، با حملات محدود آمریکا و تحت عنوان دفاع از خود پاسخ داده می‌شوند.

بخش قابل‌توجهی از این روند هم‌اکنون در جریان است. نهاد‌های رصد دریایی در ماه اکتبر (مهرماه) دست‌کم ۳۷ حمله به کشتی‌ها در داخل و اطراف تنگه هرمز ثبت کردند؛ رقمی که بالاترین میزان حملات ماهانه در دوران جنگ به شمار می‌رود. سپاه پاسداران نیز روز سه‌شنبه اعلام کرد ۳ نفتکش با مین برخورد کرده‌اند.

در همان روز، وزارت دادگستری آمریکا ۳ نفر را که مدعی است با حمایت ایران فعالیت می‌کرده‌اند، به دست داشتن در نزدیک به ۲۰ حمله و تلاش برای انجام حملات در آمریکا و اروپا متهم کرد. یکی از این طرح‌ها، حمله به پایگاه هوایی سلطنتی فیرفورد در انگلستان بود.

درخواست روبیو از متحدان گروه هفت برای مشارکت در حفاظت از کشتیرانی نیز با هیچ تعهد مشخصی از سوی آنها همراه نشد.

در یک تحلیل منتشرشده از سوی مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS)، دکترین نظامی ایران مبتنی بر «تشدید تنش حساب‌شده» توصیف شده است؛ رویکردی که از ورود به جنگ تمام‌عیار اجتناب می‌کند. برای مثال، ممکن است حملات سایبری به فروشگاه‌های زنجیره‌ای اروپا را بتوان نمونه‌ای از همین راهبرد دانست.

۵. بازگشت جنگ تمام‌عیار

دولت ترامپ می‌گوید فعلا به چنین گزینه‌ای نیازی ندارد. اما مسیر بازگشت به جنگ تمام‌عیار لزوما از تصمیم‌های ناگهانی و اراده رهبران غیرقابل پیش‌بینی عبور نمی‌کند؛ بلکه ممکن است حوادثی محرک، شرایط را به سمت جنگ سوق دهند.

برای مثال، حمله‌ای با تلفات گسترده به نیرو‌های آمریکایی، حمله‌ای دیگر به نفتکش‌ها که از آستانه تحمل واشنگتن فراتر برود یا نشانه‌هایی از حرکت شتاب‌زده ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای، می‌تواند چنین پیامدی داشته باشد.

پرونده هسته‌ای در این میان مهم‌ترین نقطه اشتعال است؛ همان دلیلی که اساسا جنگ به خاطر آن آغاز شد.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ماه گذشته به شورای امنیت سازمان ملل گفت آژانس هیچ نشانه‌ای از بازسازی تاسیسات هسته‌ای بمباران‌شده مشاهده نکرده است.

با این حال، گروسی نتوانسته است سرنوشت ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده تا سطح ۶۰ درصد را که ایران پیش از حملات ژوئن ۲۰۲۵ در اختیار داشت، مشخص کند. همین موضوع یکی از مهم‌ترین منابع نگرانی درباره نیات هسته‌ای ایران بوده است.

روز پنجشنبه، مجلس خبرگان رهبری که وظیفه انتخاب رهبر جمهوری اسلامی را برعهده دارد، اعلام کرد بررسی خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) به «ضرورتی اجتناب‌ناپذیر» تبدیل شده است.

ترامپ می‌گوید آمریکا «آماده و مسلح» است و بار‌ها تاکید کرده اجازه نخواهد داد ایران حتی یک گام دیگر به ساخت سلاح هسته‌ای نزدیک شود. رضایی نیز هشدار داده است اگر پایگاه‌های آمریکا برای حمله به ایران مورد استفاده قرار گیرند، تهران آنها را حتی در فاصله‌ای به دوری اروپا هدف قرار خواهد داد.

پیروزی بدون پایان دادن به جنگ

پیام ترامپ تعریف پیروزی را به نوعی مالکیت و در اختیار داشتن تبدیل می‌کند: در اختیار داشتن پول ایران، تنگه هرمز و زمان. اما این وضعیت را نمی‌توان یک نقطه پایان واقعی دانست. تحقق هر یک از سناریو‌های بالا به تصمیم‌هایی از سوی تهران نیز بستگی دارد؛ هرچند گزینه‌های ایران در مقایسه با آمریکا محدودتر است.

این ۵ سناریو نیز لزوما متضاد و ناسازگار با یکدیگر نیستند. محتمل‌ترین چشم‌انداز در کوتاه‌مدت، ترکیبی از ۳ سناریوی میانی است. به این معنا که محاصره در ظاهر ادامه پیدا می‌کند، اما در عمل به‌تدریج اثرگذاری خود را از دست می‌دهد؛ وضعیتی که با دوره‌هایی از تشدید جنگ در سایه همراه خواهد بود و ممکن است در نهایت به سناریوی پنجم، یعنی بازگشت جنگ تمام‌عیار، منجر شود.

با این حال، افشاگرانه‌ترین نتیجه ممکن، تحقق سناریوی دوم است: رئیس‌جمهوری که می‌گوید دیگر به توافق نیازی ندارد، در نهایت به وضعیتی رضایت می‌دهد که تقریبا تمام ویژگی‌های یک توافق را دارد، بی‌آنکه هرگز نام توافق بر آن بگذارد.

شاید در شرایط کنونی، بهترین نتیجه‌ای که می‌توان به آن امید داشت، همین باشد.