این عوامل در ۳ سال گذشته مانع از پیشرفت صنعت داروسازی ایران شد

به گزارش مجله خبری نگار، از کرونا و جهش نرخ ارز گرفته تا بحران نقدینگی، تحریم، اختلال در حمل‌ونقل و روز‌های جنگ؛ سه سال گذشته برای صنعت داروسازی ایران بیشتر از آنکه شبیه یک دوره معمول کسب‌وکار باشد، آزمونی مداوم برای بقا بوده است.

صنعتی که هر بار با یک بحران تازه روبه‌رو شد، اما راهی برای ادامه تولید و تأمین دارو پیدا کرد. محمد عبده‌زاده، رئیس هیئت‌مدیره سندیکای صاحبان صنایع دارو‌های انسانی ایران، در توصیف این مسیر می‌گوید: «ما را به سخت‌جانی خود این گمان نبود.»

در این سال‌ها، شرکت‌های داروسازی برای عبور از فشار‌های ارزی، کمبود نقدینگی، قیمت‌گذاری، تحریم و اختلال در زنجیره تأمین، راه‌های مختلفی را برای ادامه فعالیت پیدا کردند، اما هزینه این بقا، کاهش بخشی از توان صنعت برای توسعه و آینده‌سازی بوده است.

حالا در آستانه پایان یک دوره از فعالیت هیئت‌مدیره سندیکای صاحبان صنایع دارو‌های انسانی ایران و البته برگزاری یک رویداد مهم برای صنعت دارو؛ یازدهمین نمایشگاه ایران فارما، عبده‌زاده از سه سالی می‌گوید که در آن، مسئولیت تأمین دارو گاهی از مرز‌های معمول فعالیت صنفی فراتر رفته است؛ از تلاش برای حفظ تولید و دسترسی مردم به دارو گرفته تا ایجاد تعادل میان مطالبه‌گری صنفی و منافع عمومی.

تعهد، بقا و توسعه

عبده‌زاده وضعیت امروز صنعت داروسازی کشور را در سه واژه خلاصه می‌کند: «تعهد، تلاش برای بقا و توسعه، این‌که با وجود همه گرفتاری‌ها، توسعه محصولات و فعالیت بخش خصوصی در صنعت داروسازی کشور متوقف نشده است.».

اما این مسیر، به گفته او، ساده نبوده است. هیئت‌مدیره سندیکا در سه سال گذشته همزمان باید نماینده مطالبات تولیدکنندگان می‌بود و در عین حال به عنوان مشاوری منصف و امین در کنار دستگاه‌های تصمیم‌گیر قرار می‌گرفت؛ مسئولیتی که به گفته این فعال حوزه دارو، شرایط را دشوارتر کرده است: «این‌که هیئت‌مدیره سندیکا تلاش کرده هم نماینده و پیگیر مطالبات تولیدکنندگان باشد و هم مشاور منصف و امین مراجع تصمیم‌گیری، قطعاً شرایط را سخت می‌کند.»

بخشی از دشواری این دوره به شرایطی برمی‌گردد که صنعت دارو ناچار بوده میان مطالبه‌گری و حفظ آرامش جامعه تعادل برقرار کند. در حوزه سلامت، هر خبر درباره کمبود یا اختلال در تأمین می‌تواند نگرانی بیماران و خانواده‌ها را افزایش دهد و به همین دلیل، همه مشکلات الزاماً به فضای عمومی و رسانه‌ای منتقل نشده‌اند. عبده‌زاده در توضیح این شرایط هم بیان می‌کند: «در مقاطعی تلاش کردیم به جای افزودن نگرانی جامعه با وجود کمبود دارو و مشکلات تأمین، مسائل به شکل مستقیم با دستگاه‌ها و ذی‌نفعان مرتبط پیگیری شود. مسئولیت در صنعت دارو گاهی معنای دیگری هم دارد؛ این‌که در بسیاری موارد باید واقعاً سکوت و فقط کار کرد.»

وقتی معلوم نیست یک ماه آینده ماده اولیه داریم یا نه!

تغییرات شدید نرخ ارز، تأمین ریال مورد نیاز شرکت‌ها، قیمت‌گذاری، انباشت مطالبات، وضعیت بیمه‌ها، محدودیت منابع دولت و در ماه‌های اخیر اختلال در مسیر‌های حمل‌ونقل، هر کدام در مقطعی به نگرانی جدی برای ادامه تولید تبدیل شده‌اند. رئیس هیئت‌مدیره سندیکای صاحبان صنایع دارو‌های انسانی ایران درباره فشار این شرایط بر تولیدکنندگان می‌گوید: «چه استرسی بالاتر از اینکه یک تولیدکننده نداند یک ماه دیگر مواد اولیه مورد نیازش را در کشور خواهد داشت یا نه؟»

این زنجیره البته فقط به کارخانه داروسازی ختم نمی‌شود. از تأمین ارز و ریال و ورود ماده اولیه گرفته تا حمل‌ونقل، قیمت‌گذاری، تولید، توزیع و رسیدن دارو به داروخانه، حلقه‌های متعددی در تأمین دارو نقش دارند و اختلال در هر کدام از آنها می‌تواند در نهایت خود را به شکل کمبود در بازار نشان دهد.

مقصر دانستن صنعت، ساده‌ترین روایت کمبود دارو

در آستانه انتخابات جدید یکی از مهم‌ترین تشکل‌های دارویی کشور، عبده‌زاده درباره مسئولیت در هیئت‌مدیره سندیکا این اعتقاد را دارد که چنین جایگاهی صرفاً یک عنوان صنفی یا فرصتی برای پیگیری مسائل شخصی نیست: «فردی که وارد این جایگاه می‌شود باید مطالبه‌گر، مسئولیت‌پذیر و خستگی‌ناپذیر باشد و در عین حال آمادگی صرف بخش قابل توجهی از وقت خود برای مسائل صنفی را داشته باشد. در این باره چیزی جز وقت گذاشتن، پیگیری کردن و پاسخگو بودن وجود ندارد، حتی اگر نتیجه بسیاری از پیگیری‌ها بسیار کمتر از چیزی باشد که در ابتدا انتظار است.»‌

او در عین حال، مقصر دانستن صنعت داروسازی را ساده‌ترین روایت درباره کمبود دارو می‌داند؛ هرچند یک سوی ماجرا را کاملاً به رسمیت می‌شناسد: «خانواده‌ای که داروی مورد نیاز بیمار خود را پیدا نمی‌کند، حق دارد دارو بخواهد و برای او تحریم، نبود پرواز، مشکلات حمل‌ونقل، بسته بودن مسیر‌های دریایی یا چالش‌های ارزی، پاسخ قابل قبولی نیست. مردم دارو می‌خواهند و مشکلات زنجیره تأمین، مسئله صنعت و سیاست‌گذار است؛ اما نسبت دادن کمبود‌ها به کم‌کاری تولیدکنندگان، بدون توجه به سایر حلقه‌های این زنجیره، پاک کردن صورت مسئله است.»

او می‌گوید: «بعید است شرکتی ماده اولیه دارویی را در اختیار داشته باشد، اما صرفاً برای دریافت قیمت بالاتر، از تولید داروی مورد نیاز مردم خودداری کند. اگر چنین موردی وجود داشته باشد، طبیعتاً باید بررسی و پیگیری شود.»

نمره قبولی به صنعتی که منتظر نماند

اگر قرار باشد عملکرد صنعت داروسازی ایران در این سه سال نمره‌گذاری شود، عبده‌زاده به آن ۸۰ از ۱۰۰ می‌دهد؛ دلیلش هم از نگاه او روشن است: صنعت هیچ‌گاه منتظر نمانده است: «شرکت‌های دارویی منتظر نماندند که شرایط آنها را به سمت و سویی ببرد. هرجا بخشی از مسئله از اختیار یک دستگاه خارج شده، صنعت تلاش کرده راه دیگری برای ادامه تأمین پیدا کند.»

یکی از نمونه‌های این تلاش، جست‌و‌جو برای ایجاد مسیر‌های پایدارتر حمل‌ونقل دارویی از کشور‌هایی مانند هند و چین است؛ مسیری که به گفته او، حاصل همکاری شبکه‌ای از تولیدکنندگان، شرکت‌های پخش، داروخانه‌ها، وزارت بهداشت، وزارت صمت، بانک مرکزی، وزارت راه و مجموعه‌های حمل‌ونقل است. این شبکه در یک سال گذشته به صورت شبانه‌روزی تلاش کرده تا جریان تأمین دارو متوقف نشود.

صنعتی که ظرفیت پرواز دارد

با وجود همه این تلاش‌ها، صنعت داروسازی ایران در سال‌های اخیر فرصت‌هایی را هم از دست داده، فرصت‌هایی که بخشی از آنها به دلیل محدودیت‌های بین‌المللی و تحریم‌ها از دست رفته‌اند. عبده‌زاده معتقد است که داروسازی ایران از نظر دانش و ظرفیت، پتانسیل پرواز دارد و می‌تواند یکی از نقاط قوت کشور در درآمدزایی ارزی باشد.

او ادامه می‌دهد: «اگر محدودیت‌های تحریم وجود نداشت، ارتباطات بین‌المللی آسان‌تر بود و امکان تولید مشترک با شرکت‌های بزرگ دنیا فراهم می‌شد، سرعت رشد صنعت داروسازی ایران می‌توانست بسیار بیشتر از امروز باشد. البته مسئله فقط محدودیت ارتباط با جهان نیست. بخش قابل توجهی از توان مدیریتی و کارشناسی شرکت‌های دارویی امروز صرف حل مسائلی می‌شود که اساساً نباید دغدغه اصلی یک بنگاه دارویی باشند؛ از تأمین نقدینگی و ارز گرفته تا حمل‌ونقل، تسهیلات و تدارکات روزمره.»

رئیس سندیکای صاحبان صنایع داروی انسانی معتقد است زمانی که باید صرف توسعه، نوآوری، صادرات و پروژه‌های بزرگ شود، صرف حل بحران‌های جاری می‌شود و این شرایط صنعت را در حوزه توسعه از دنیا عقب می‌اندازد.

فرصتی برای آینده صنعت دارو

با این حال، یکی از اتفاقات مهم سال‌های اخیر از نگاه عبده‌زاده، افزایش همگرایی در صنعت داروست. شرکت‌های بزرگ، هلدینگ‌ها، پیشکسوتان و صاحب‌نظران این حوزه ممکن است در بسیاری از مسائل اختلاف نظر داشته باشند، اما در دو موضوع اشتراک نظر دارند: مردم نباید بدون دارو بمانند و صنعت داروسازی باید بتواند سرپا بماند و مسیر توسعه خود را ادامه دهد. از همین منظر، ایران‌فارما تنها یک نمایشگاه برای عرضه محصولات دارویی نیست؛ بلکه فرصتی برای گردهم آمدن دانشجویان، داروسازان، شرکت‌های دارویی، استارت‌آپ‌ها، نخبگان و فعالان تخصصی این حوزه است؛ مجموعه‌ای که بخشی از آینده صنعت دارو در تعامل میان آنها شکل می‌گیرد. این رویداد مهم حوزه دارویی کشور می‌تواند روایت تلاش برای بقا، امید، توسعه، حفظ نخبگان، نوآوری و ساخت زیرساخت برای آینده و صادرات هم باشد.