سیلمانی: توسعه برنامه‌های علمی دانشگاه با رویکرد مسائل پساجنگ

به گزارش مجله خبری نگار/فرهیختگان: سودابه سلیمانی، معاون علوم، مهندسی و کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به عملکرد این دانشگاه در چهار دهه گذشته گفت: «دانشگاه آزاد اسلامی در گام نخست فعالیت، توسعه‌ای گسترده و اثرگذار را در سراسر کشور تجربه کرد. مهم‌ترین دستاورد این توسعه برای کشور نه‌تنها افزایش دسترسی به آموزش عالی، بلکه در بسیاری از مناطق کشور تغییرات و رشد فرهنگی و اجتماعی را به همراه داشت و همین موضوع را می‌توان یکی از مهم‌ترین نقاط عطف دانشگاه آزاد اسلامی در ۴۰سال نخست فعالیت دانست و در این سال‌ها شاهد آن هستیم که فارغ‌التحصیلان توانای دانشگاه آزاد اسلامی در سراسر کشور در مشاغل مختلف و بسیار کلیدی مشغول به فعالیتند.» معاون علوم، مهندسی و کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی تصریح کرد: «با ورود به گام بعدی، ازآنجا که گسترش جغرافیایی دانشگاه آزاد اسلامی یا رشته محل‌ها به نزدیکی نقطه اشباع خود رسیده است هدف دانشگاه در گام بعدی تمرکز بر کیفیت و جهش آموزشی، پژوهشی و فناوری در راستای نیاز‌های کشور قرار دارد. البته در گام نخست نیز توجه به کیفیت وجود داشت، اما امروز مفهوم کیفیت ابعاد جدیدی پیدا کرده و باید متناسب با تحولات محیطی، تغییرات اجتماعی و پیشرفت‌های فناوری بازتعریف شود.» سلیمانی تأکید کرد: «تحولاتی همچون گسترش سریع فناوری و ظهور هوش مصنوعی شیوه‌های یادگیری و انتظارات دانشجویان را تغییر داده است و دانشگاه ناگزیر است خود را با این تحولات همسو کند. دانشجویان امروز با نیاز‌ها و ویژگی‌های متفاوتی وارد دانشگاه می‌شوند و لازم است محیط دانشگاه و سیاست‌گذاری‌های آموزش، پژوهش و البته فرهنگی آن نیز به‌گونه‌ای طراحی شود که بتواند آموزشی مبتنی بر حل مسئله، مؤثر، به‌روز و توانمندساز در اختیار آنان قرار دهد تا در آینده فارغ‌التحصیل دانشگاه متفکر، کارآفرین و خلاق باشد.»

او با اشاره به رویکرد این دانشگاه در گام دوم فعالیت گفت: «در گام دوم دانشگاه باید با تغییرات سریع فناوری همگام شویم و حرکت کنیم. باید در دانشگاه عاملی ایجاد کنیم که برای دانشجویی که وارد دانشگاه می‌شود، دانش و تجربه‌ای فراهم کند که در جای دیگری نتواند آن را به دست آورد و همین موضوع به مزیت ورود او به دانشگاه آزاد اسلامی تبدیل شود.» او در پاسخ به پرسشی درباره دستاورد‌های پنج‌ساله اجرای سند تحول و تعالی دانشگاه آزاد اسلامی اظهار کرد: «در این پنج‌سال، علاوه بر آنکه به بهسازی کار‌هایی که در ۴۰ سال اول انجام شده بود پرداخته شد، زمینه‌سازی برای ورود به مرحله شتاب گیری و همسویی با تغییرات و تحولات آتی ایجاد شد. برای مثال، به جهت کاربردی‌سازی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دکتری تخصصی برنامه‌های علمی طراحی شد که دقیقاً نیاز‌های کشور را احصا کرده و دانشجویان بر اساس آن به پژوهش می‌پردازند یا تغییر رویکرد از آموزش مبتنی بر یادگیری محتوا به یادگیری مهارت؛ اینها و بسیاری از موارد دیگر موضوعاتی هستند که در این پنج سال ریل‌گذاری‌های آن انجام شده و زمینه برای شتاب‌گیری در گام دوم دانشگاه را فراهم می‌کند.» در پنج‌سال نخست برنامه‌ها، شرایطی را که در طول ۴۰ سال گذشته شکل گرفته بود، به نقطه بهینه و پایدار با محدودیت‌های موجود نزدیک کردیم تا زمینه برای جهش آموزشی و علمی فراهم شود. البته نمی‌توان باقطعیت گفت همه این زمینه‌ها اکنون به طور کامل فراهم شده، اما تلاش می‌کنیم با برنامه‌ریزی‌های جدید، دانشگاه آزاد اسلامی را به نقطه‌ای برسانیم که به اهداف موردنظر نزدیک شویم. برنامه جدید طبعاً باید برنامه دینامیکی باشد که بتواند با تغییرات سریع تکنولوژی همگام و دارای کشش‌پذیری مناسب نسبت به نیاز‌های کشور باشد.»

معاون علوم، مهندسی و کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی، در پاسخ به این پرسش که در دوره پیش رو و برنامه ۵ساله بعدی چه ویژگی‌هایی باید مدنظر باشد، گفت: «طبیعتاً تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری درباره اینکه برنامه جدید برای چه بازه زمانی تدوین شود و چه راهبرد‌هایی در آن لحاظ شود، بر عهده ریاست محترم دانشگاه است؛ بنابراین در حال حاضر نمی‌توانم به طور دقیق بگویم این برنامه برای چند سال نوشته شده است، اما طبیعتاً این پنج سال نخست، زمینه ورود به برنامه بعدی را فراهم کرده است.» او ادامه داد: «نکته‌ای که مطرح کردید، صرفاً به دانشگاه محدود نمی‌شود. پس از تجربه جنگ، همه سازمان‌ها باید در رویکرد‌های خود بازنگری کنند؛ نه‌فقط مجموعه آموزش عالی، بلکه حتی نظام آموزش‌وپرورش نیز باید این موضوع را موردتوجه قرار دهد. اگر به روند انتخاب رشته دانش‌آموزان نگاه کنیم، مشاهده می‌کنیم گرایش به رشته‌های فنی و مهندسی، و علوم پایه در مقایسه با سایر رشته‌ها کاهش‌یافته است. اتفاقاتی که کشور با آن روبه‌رو شد و شرایطی که در جریان جنگ تجربه کردیم، نشان می‌دهد کشور بیش از هر زمان دیگری به مهندس و دانشمند در حوزه علوم پایه نیاز دارد تا بتواند به رشد موردنظر خود دست یابد و خسارت‌های واردشده را جبران کند.» معاون علوم، مهندسی و کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی ادامه داد: «برای مثال زمانی که برخی صنایع مانند شرکت‌های فولادی آسیب می‌بینند، برای بازسازی آنها به نیرو‌های متخصص و دانش فنی نیاز داریم تا بتوانند این صنایع را دوباره به مسیر توسعه بازگردانند؛ بنابراین باید با دقت بیشتری به هدایت تحصیلی دانش‌آموزان در دوره تحصیلی دبیرستان در نظام آموزش و پرورش توجه کنیم تا به سمت رشته‌های مورد نیاز کشور سوق داده شوند و در آموزش عالی نیز همین مسیر باید با جدیت دنبال شود.» سلیمانی در ادامه گفت: «در آموزش عالی، اگر تا حالا می‌گفتیم پژوهش بنیادین یک دسته و پژوهش کاربردی دسته دیگر، الان باید بگوییم پژوهش بنیادین، پژوهش کاربردی و پژوهش مسئله‌محور مبتنی بر حل مسائل کشور. باید در دوران پساجنگ مسائل و نیاز‌های کشور را در پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها تعریف، حل و سپس در کشور به مرحله اجرا برسانیم.»

او ادامه داد: «صرفاً آموزش نظری و یادگیری محتوایی که ما در دوران دانشجویی خود آموخته‌ایم، دیگر پاسخگوی نیاز‌های امروز نیست و باید با توجه به مسائلی که کشور در شرایط پساجنگ با آنها روبه‌رو خواهد شد، حرکت کنیم. باید دقیقاً با رویکرد مسائلی که کشورمان در این دوران با آنها روبه‌رو شده و در آینده نیز با آنها مواجه خواهد شد، پیش برویم. برخی این مسائل را همین‌الان هم می‌دانیم. یک فرد غیردانشگاهی نیز وقتی اتفاقات اخیر در کشور را مرور کند می‌تواند تشخیص دهد که برای مثال باید در صنایع پتروشیمی و فولاد زمینه‌های ورود دقیق و جدی داشته باشیم.» او با بیان اینکه برخی مشکلات و ضعف‌هایی که در کشور ایجاد شده، نیازمند توجه جدی است، اضافه کرد: «باید همه ابعاد مسئله‌ای را که جنگ برای کشور ایجاد کرده است، موردتوجه قرار دهیم و به آن بپردازیم که لزوماً صرفاً موضوعات مرتبط با رشته‌های فنی و مهندسی نیست، بلکه از آن مهم‌تر ابعاد انسانی و اجتماعی است که حساسیت‌های ویژه خود را دارد که پس از پرداختن به این موضوعات باید تغییرات در آموزش و پژوهش دانشگاه‌ها ایجاد شود.» سلیمانی ادامه داد: «برای مثال، باید برنامه‌های علمی دانشگاه را با همین رویکرد توسعه دهیم. اگر در حوزه پتروشیمی یا فولاد آسیب‌هایی دیده‌ایم باید برنامه خاصی برای آنها نوشته شود و باید مسائل آن حوزه را با دانشجویان به اشتراک بگذاریم و پایان‌نامه‌هایمان را بر همان اساس تعریف کنیم. اگر به این نقطه برسیم، می‌توانیم با استفاده از توان دانشگاه‌ها، مشکلاتی را که جنگ برای کشور ایجاد کرده به‌راحتی حل کنیم و کشورمان با سرعت بیشتری بازآرایی و بازسازی شود. اما اگر به این موضوع نپردازیم، طبیعی است مدت زمانی که برای جبران این مسائل لازم خواهد بود، طولانی‌تر می‌شود.» او در پاسخ به پرسشی درباره اولویت‌های معاونت علوم، مهندسی و کشاورزی در دوره جدید گفت: «در حوزه معاونت، مشغول توانمندسازی استادان هستیم تا بتوانند با استفاده از هوش مصنوعی آموزش و پژوهش را پیش ببرند. این کار را شروع کرده‌ایم، اما باید توسعه پیدا کند، همچنین در حال تغییر مدل آموزشی خود هستیم؛ اقدامی که در پنج‌ساله نخست آغاز شده بود و اکنون باید گسترش یابد.»

معاون علوم، مهندسی و کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی اظهار کرد: «یکی دیگر از واقعیت‌هایی که در کشور وجود دارد این است که اگر به دانش‌آموزان مدارس نگاه کنیم، ممکن است دانش ریاضی آنها به‌اندازه کافی قوی نباشد. من همیشه می‌گویم بخشی از این موضوع به خود ما معلمان بازمی‌گردد. شاید لازم باشد از دوران مدرسه به دانش‌آموزان یاد بدهیم که اگر قرار است مهندس شوند، مسیر مهندسی چیست و چگونه باید برای آن آماده شوند؛ به این معنا که باید از همان ابتدا، ذوق و علاقه به مهندسی در آنها ایجاد شود.» او افزود: «حتی ممکن است لازم باشد در شیوه‌های آموزشی بازنگری شود؛ به‌گونه‌ای که درک بهتر مفاهیم پایه‌ای، از جمله ریاضی، برای دانش‌آموزان ساده‌تر و کاربردی‌تر شود تا مسیر یادگیری برای آنها هموارتر شود. من همیشه مثال می‌زنم که در گذشته، زمانی که مفهوم تفریق آموزش داده می‌شد، با استفاده از مثال‌های عینی و ملموس، مانند نشان دادن یک مجموعه و کم‌شدن بخشی از آن، این مفهوم برای دانش‌آموز قابل‌فهم می‌شد، اما امروز این شیوه‌های آموزشی کمتر مورداستفاده قرار می‌گیرد و لازم است در این رویکرد بازنگری صورت گیرد.» سلیمانی با تأکید بر اینکه باید رویکرد آموزش در مدارس تغییر کند و متناسب با نیاز‌های جدید بازطراحی شود، تصریح کرد: «در همین راستا، زمانی که دانش‌آموزان وارد دانشگاه می‌شوند، ما در معاونت مربوطه تلاش می‌کنیم نقاط ضعف آموزشی آنها را شناسایی کنیم و به‌عنوان ورودی دانشگاه برای آنها برنامه توانمندسازی طراحی کنیم. به همین منظور، در حال تدوین سرفصل‌هایی برای دروس پایه مانند ریاضی پیش‌دانشگاهی هستیم تا بتوانیم ضعف‌های احتمالی دانشجویان ورودی را پوشش دهیم. هدف این است که دانشجویان با بنیه علمی قوی‌تری وارد دروس تخصصی رشته‌های علوم پایه، مهندسی و کشاورزی شوند؛ چراکه تقویت پایه علمی، مسیر یادگیری را هموارتر و اثربخش‌تر می‌کند.» او در پایان تأکید کرد دانشگاه آزاد اسلامی در گام دوم در تلاش خواهد بود به دانشجو حل مسئله یاد دهد، دانشجو در دانشگاه در سطح پروژه‌های دانشجویی بتواند خلق کند تا بتواند در آینده شغل بسازد و کارآفرین شود.