«کتاب» پشتوانه فرهنگی و حافظه تاریخی ملت

به گزارش مجله خبری نگار، سعید گنجی، مدیرکل اسناد و انتشارات بنیاد شهید و امور ایثارگران در یادداشتی درباره هفته کتاب و کتاب‌خوانی نوشت: رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، در بیانات متعدد خود بر جایگاه ممتاز و بی‌بدیل کتاب تأکید کرده و با اشاره به گسترش ابزار‌های ارتباطی و رسانه‌های نوین، همواره یادآور شده‌اند که هیچ‌یک از این ابزار‌ها نمی‌توانند جایگاه کتاب را در تعالی فکری و فرهنگی جامعه پر کنند. تعبیر صریح ایشان مبنی بر «جای کتاب را هیچ چیز پر نمی‌کند»، به‌خوبی بیانگر اهمیت و ضرورت توجه راهبردی به این رسانه ماندگار است.

ایشان همچنین کتاب‌خوانی را نه صرفاً یک عادت فردی، بلکه ضرورتی اجتماعی و فرهنگی دانسته و در بیاناتی تأکید کرده‌اند: «امروز کتابخوانی و علم‌آموزی نه تنها یک وظیفه ملی، که یک واجب دینی است.» این نگاه، مسئولیت دستگاه‌های فرهنگی را از برگزاری برنامه‌های مناسبتی و مقطعی فراتر می‌برد و ضرورت برنامه‌ریزی مستمر برای نهادینه‌سازی فرهنگ مطالعه در جامعه را یادآور می‌شود.

امروز، در شرایطی که سرعت گردش اطلاعات و گسترش شبکه‌های اجتماعی، الگو‌های دریافت و مصرف محتوای فرهنگی را دستخوش تغییر کرده است، توجه به کتاب و ترویج مطالعه عمیق اهمیتی دوچندان دارد. انبوه اطلاعات در دسترس، لزوماً به معنای افزایش آگاهی و تعمیق شناخت نیست. جامعه برای دستیابی به قدرت تحلیل، تقویت تفکر انتقادی و شکل‌دهی به نگرش‌های پایدار، بیش از هر زمان دیگری به منابع معتبر، پژوهش‌های عمیق و آثار مکتوب ارزشمند نیازمند است.

در این میان، کتاب در حوزه ایثار و شهادت، جایگاهی فراتر از یک محصول فرهنگی دارد. این آثار، بخشی از شناسنامه تاریخی و هویتی ایران اسلامی را شکل می‌دهند؛ شناسنامه‌ای که در آن می‌توان ایمان، آزادگی، مسئولیت‌پذیری، وطن‌دوستی، مقاومت و ازخودگذشتگی نسلی را بازخوانی کرد که در حساس‌ترین مقاطع تاریخ معاصر، برای صیانت از استقلال، امنیت و تمامیت ارضی کشور از جان خود گذشتند.

فرهنگ ایثار و شهادت، سرمایه‌ای نیست که صرفاً با بیان کلیات و تکرار مفاهیم بتوان آن را به نسل‌های آینده منتقل کرد. این فرهنگ زمانی به درستی در جان جامعه می‌نشیند که مخاطب بتواند آن را در زندگی واقعی انسان‌ها جست‌و‌جو کند؛ در انتخاب‌های دشوار یک رزمنده، در صبوری مادر یک شهید، در روایت سال‌های اسارت یک آزاده، در استقامت یک جانباز و در تجربه‌های ناگفته خانواده‌هایی که سال‌ها بار سنگین فراق و مسئولیت را بر دوش کشیده‌اند.

از همین منظر، کتاب‌های حوزه ایثار و شهادت، صرفاً بازگویی خاطرات و ثبت وقایع گذشته نیستند؛ بلکه تلاشی برای تبدیل تجربه‌های فردی به سرمایه‌ای جمعی و انتقال ارزش‌های انسانی و تاریخی به نسل‌های بعدی محسوب می‌شوند. هر وصیت‌نامه شهید، هر سند تاریخی، هر روایت از دوران دفاع مقدس و هر خاطره ثبت‌شده از خانواده‌های معظم شهدا و ایثارگران، بخشی از هویت تاریخی این سرزمین است که اگر به‌درستی گردآوری، مستندسازی و منتشر نشود، ممکن است در گذر زمان از حافظه عمومی جامعه فاصله بگیرد.

بر این اساس، رسالت بنیاد شهید و امور ایثارگران در حوزه اسناد و انتشارات، مسئولیتی فراتر از تولید و انتشار کتاب است.

این رسالت، از شناسایی و گردآوری اسناد و منابع اصیل آغاز می‌شود و با ثبت تاریخ شفاهی، پژوهش، تدوین، ارزیابی محتوایی، تولید آثار فاخر و فراهم‌سازی زمینه دسترسی عمومی به این میراث ارزشمند استمرار می‌یابد.

آنچه در این مسیر اهمیت دارد، حرکت از ثبت صرف خاطرات به سمت تولید آثار مرجع، پژوهش‌محور و برخوردار از اعتبار تاریخی است؛ آثاری که علاوه بر پاسخ‌گویی به نیاز‌های پژوهشی امروز، بتوانند مبنایی برای مطالعات آینده در حوزه تاریخ معاصر، جامعه‌شناسی ایثار، مطالعات فرهنگی و شناخت تحولات اجتماعی ایران باشند.

در کنار این ضرورت، باید به اقتضائات مخاطبان و تغییر ذائقه نسل جدید نیز توجه داشت. انتقال مفاهیم ارزشمند تاریخی به نسل جوان، نیازمند شناخت زبان ارتباطی، علایق و شیوه‌های مواجهه این نسل با محتواست. بهره‌گیری از ظرفیت کتاب‌های صوتی و الکترونیک، نشر دیجیتال، سامانه‌های دسترسی به منابع، تولید محتوای چندرسانه‌ای و پیوند دادن کتاب با ظرفیت‌های رسانه‌ای، می‌تواند دامنه مخاطبان آثار حوزه ایثار و شهادت را گسترش دهد؛ البته این تحول نباید به قیمت نادیده گرفتن اصالت، اعتبار و عمق محتوای مکتوب تمام شود.

از سوی دیگر، توجه به اقتصاد نشر، حمایت از نویسندگان و پژوهشگران، شناسایی استعداد‌های ادبی در میان جامعه شاهد و ایثارگر، تقویت کتابخانه‌های تخصصی و ایجاد ارتباط مؤثر میان ناشران، مراکز علمی، دانشگاه‌ها و نهاد‌های فرهنگی، از جمله ضرورت‌هایی است که باید در سیاست‌گذاری‌های حوزه کتاب و نشر مورد توجه قرار گیرد.

نکته مهم دیگر، ضرورت توجه به خانواده‌های معظم شهدا و ایثارگران به‌عنوان صاحبان اصلی بسیاری از روایت‌های تاریخی است. بسیاری از ناگفته‌های دوران دفاع مقدس و سال‌های پس از آن، همچنان در حافظه این خانواده‌ها قرار دارد. ثبت به‌موقع این روایت‌ها، گردآوری اسناد شخصی و خانوادگی و تبدیل آنها به منابع مکتوب معتبر، اقدامی ضروری برای جلوگیری از گسست حافظه تاریخی و حفظ امانت نسل‌های گذشته برای آیندگان است.

بی‌تردید، ترویج فرهنگ کتاب و کتاب‌خوانی، مسئولیتی مشترک میان خانواده‌ها، نظام آموزشی، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و دستگاه‌های فرهنگی کشور است. نمی‌توان از جامعه‌ای آگاه، برخوردار از قدرت تحلیل و دارای هویت فرهنگی مستحکم سخن گفت، اما کتاب را به حاشیه زندگی روزمره آن جامعه راند. کتاب باید از یک کالای فرهنگی مناسبتی به ضرورتی مستمر در سبد فرهنگی خانواده‌ها تبدیل شود و دسترسی به آثار ارزشمند، به‌ویژه برای کودکان، نوجوانان و جوانان، تسهیل شود.