ایران درپیک سنگ کلیه آسیا قرار گرفت/سالانه۵تا۱۰ درصد به جمعیت کودکان سنگ‌ساز افزوده می‌شود

به گزارش مجله خبری نگار، دکتر عباس بصیری، رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، در مراسم رونمایی از داروی «سیترولیز-K» با اشاره به نقش شرکت تولید کننده در عرضه این محصول گفت: امیدواریم شرکت ایران‌دارو بتواند این محصول را به‌صورت مستمر و با فراوانی مناسب در بازار عرضه کند تا بیماران بتوانند به‌راحتی به این دارو دسترسی داشته باشند.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ادامه داد: در حال حاضر این محصول در داروخانه بیمارستان مفید، بیمارستان حضرت علی‌اصغر و داروخانه شهید کاظمی دانشگاه عرضه شده است و امیدواریم بتوانیم این مسیر را ادامه دهیم و دسترسی بیماران به دارو را گسترش دهیم.

وی با اشاره به سابقه فعالیت پژوهشکده بیماری‌های کلیوی در حوزه پژوهش‌های مرتبط با بیماری‌های کلیوی و مجاری ادراری اظهار کرد: ما نخستین مرکز تحقیقات در زمینه بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری بودیم و نخستین مرکزی هستیم که به پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری تبدیل شدیم و سه مرکز تحقیقات زیرمجموعه این پژوهشکده فعالیت می‌کنند. این ارتقا در سال ۱۴۰۳ و در دوره وزارت دکتر عین‌اللهی اتفاق افتاد و در حال حاضر بر اساس اساسنامه مراکز تحقیقاتی، وظایف مشخصی برای مراکز تحقیقات تعریف شده است که ما نیز به شدت به این اصول پایبند هستیم.

وی با اشاره به یکی از مهمترین وظایف مراکز تحقیقات گفت: انجام پژوهش‌های بنیادی، اپیدمیولوژیک و بالینی در جهت اصلاح نظام ارائه خدمات بهداشتی و درمانی کشور و پاسخگویی به نیاز‌های جامعه، یکی از وظایف مهم مراکز تحقیقاتی است. یکی از اقداماتی که در این مرکز انجام داده‌ایم، بررسی و سنجش نیاز‌های کشور بوده است. ما مرکز تحقیقات را بر اساس پروژه و نیازسنجی طراحی کرده‌ایم و مأموریت خود را نیز بر اساس شناسایی مشکلات موجود در جامعه تعریف کرده‌ایم؛ بنابراین هدف ما صرفاً تولید مقاله نبوده، بلکه تلاش کرده‌ایم پژوهش‌ها را بر اساس نیاز‌های واقعی جامعه انجام دهیم.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ادامه داد: در همین راستا، بار بیماری‌های اورولوژی در ایران را بررسی و استخراج کردیم و دو پروژه اپیدمیولوژیک ۱۰ ساله در کشور انجام دادیم تا مشخص شود توزیع سنگ دستگاه ادراری در کشور چگونه است و چه عواملی در بروز آن نقش دارند.

بصیری با اشاره به نتایج این پژوهش‌ها اظهار کرد: حاصل این مطالعات، انتشار چندین مقاله و تعریف پروژه‌های مختلف بوده است که یکی از محصولات حاصل از این فعالیت‌های پژوهشی را امروز مشاهده می‌کنید و امیدواریم به‌تدریج محصولات دیگر این پژوهش‌ها نیز وارد بازار شوند.

وی ادامه داد: همچنین بررسی میزان و وزن اثر عوامل خطر در سرطان‌ها از دیگر پروژه‌هایی است که در این مرکز دنبال شده است.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به فعالیت‌های علمی و انتشاراتی این مرکز گفت: ما مجله اورولوژی را نیز منتشر می‌کنیم که سال‌هاست به‌عنوان نخستین مجله اورولوژی ایران فعالیت دارد و در استنادات بین‌المللی نیز مورد استفاده قرار گرفته است.

وی افزود: بر اساس نیاز‌های موجود در حوزه بالینی، کلینیک پیشگیری از سنگ را نیز راه‌اندازی کرده‌ایم که تاکنون حدود پنج هزار و ۵۰۰ بیمار در آن ثبت شده‌اند و برنامه ثبت نظام سلامت نیز در این مجموعه دنبال می‌شود.

بصیری با اشاره به زیرساخت‌های اطلاعاتی و پژوهشی این مرکز اظهار کرد: نرم‌افزار «سوپرسچوریشن» نیز در این مرکز وجود دارد که تا جایی که اطلاع دارم، نمونه مشابه آن نه‌تنها در ایران، بلکه در کشور‌های همسایه نیز به این شکل وجود ندارد. این مرکز از نظر علمی و آموزشی نیز فعال بوده و در تألیف سه کتاب مشارکت داشته است. همچنین آزمایشگاه سلولی در مرکز فعالیت می‌کند که با مدیریت دکتر ناجی اداره می‌شود.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با قدردانی از پژوهشگران و همکاران این مرکز خاطرنشان کرد: همکاران ما در این مجموعه با تلاش فراوان در حوزه پژوهش و توسعه محصولات فعالیت می‌کنند و امیدواریم حاصل این فعالیت‌ها در قالب محصولات فناورانه و کاربردی، بیش از گذشته به جامعه و نظام سلامت ارائه شود.

بصیری با اشاره به ظرفیت‌های پیشرفته علمی و آزمایشگاهی پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری اظهار کرد: امکانات مختلفی برای جداسازی سلول‌های مختلف، طراحی، ساخت و پردازش سازه‌های گوناگون برای مثانه و سایر بخش‌ها در این پژوهشکده وجود دارد و امکانات فنی و آزمایشگاهی متعددی نیز در این مجموعه فراهم شده است. یکی از این تجهیزات، دستگاه «FTIR» است که برای تجزیه و آنالیز سنگ‌های ادراری استفاده می‌شود و پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری تنها مرکزی در ایران است که این کار را انجام می‌دهد.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری خاطرنشان کرد: این دستگاه که توسط یکی از خیرین به مرکز اهدا شده است، منشا خدمات متعددی برای بیماران و همچنین انجام چندین مقاله علمی در این مرکز بوده است. مشخصات این دستگاه و کاربرد‌های آن نیز در این مراسم معرفی شد. این دستگاه در کنار امکانات فنی خود، یک بانک اطلاعاتی از مشخصات سنگ‌ها نیز دارد و دکتر ناجی که با این دستگاه کار می‌کند، چندین ترکیب جدید را که پیش از این در این مجموعه وجود نداشته، به اطلاعات آن اضافه کرده است.

بصیری افزود: استفاده از این دستگاه هزینه قابل توجهی برای مرکز ندارد و هزینه‌ای بابت لوازم مصرفی آن نیز پرداخت نمی‌شود؛ به همین دلیل توانسته‌ایم با استفاده از ظرفیت این دستگاه، بسیاری از خدمات و فعالیت‌های دیگر مرکز را نیز تأمین کنیم.

وی با اشاره به اقدامات پژوهشکده در حوزه ۴ سرطان دستگاه ادراری اظهار کرد: ما گایدلاین‌های سرطان‌های دستگاه ادراری را طراحی و تدوین کرده‌ایم. زمانی که چهار گایدلاین مربوط به سرطان‌های دستگاه ادراری را در کشور تدوین کردیم، اساسا این موضوع در ایران مطرح نبود. پس از آن، موضوع گایدلاین‌ها و تدوین روش‌های مبتنی بر ظرفیت‌های مالی کشور در وزارت بهداشت نیز مورد توجه قرار گرفت.

به گفته وی این چهار گایدلاین در دوره وزارت دکتر هاشمی ابلاغ شد و همچنان در مرکز ما مورد استفاده قرار می‌گیرد.

وی با اشاره به اختراعات انجام‌شده در پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری اظهار کرد: چندین اختراع در این مرکز به ثبت رسیده است که یکی از آنها دستگاهی برای 'شناسایی سنگ‌های ادراری از طریق حس لامسه" است که توسط یکی از استادان و دو تن از دانشجویان دانشگاه به انجام رسیده و اختراع نیز به نام استاد و دانشجویان ثبت شده است.

همچنین در زمینه کشت سلول‌های عضلانی و استفاده از سلول‌ها برای ساخت مثانه نیز فعالیت‌هایی انجام شده است که یکی از این طرح‌ها توسط دکتر شریفی از استادان این حوزه به ثبت رسیده است.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری افزود: در این پروژه، روش کشت سلول برای ساخت مثانه و استفاده از آن برای بیمارانی که دچار مشکلات عضلانی مثانه هستند، توسعه یافته است، اما برای ورود چنین فناوری‌هایی به بازار و استفاده گسترده از آن در بیماران، مراحل پیچیده‌تری باید طی شود که امیدواریم در نهایت به نتیجه برسد.

بصیری با اشاره به دیگر طرح‌های پژوهشی این مرکز گفت: بازسازی مثانه با استفاده از مواد زیست سازگار نیز در این پژوهشکده انجام شده و به ثبت رسیده است. همچنین دو اختراع مرتبط با ژنتیک سرطان‌های دستگاه ادراری توسط استاد ضیایی و دکتر مولا به ثبت رسیده است.

وی یکی دیگر از محصولات ارائه‌شده به بازار را «مولاژ آموزش لاپاروسکوپی» عنوان کرد و گفت: در گذشته دستگاه‌های آموزش لاپاروسکوپی بسیار گران بودند و بسیاری از مراکز آموزشی امکان خرید آنها را نداشتند. به همین دلیل در پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری، دستگاهی ساده، قابل حمل و کم‌هزینه طراحی و ساخته شد.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری افزود: این دستگاه با یک باتری و ساختار ساده طراحی شد و قابلیت حمل آسان داشت. این محصول نیز به ثبت اختراع رسید و مورد استفاده مراکز آموزشی قرار گرفت. شرکت‌های دیگری نیز از این محصول نمونه‌برداری و نمونه‌های مشابه آن را تولید کردند و از این طریق درآمد‌هایی به دست آوردند، اما ما به همان اجر معنوی و استفاده‌ای که همکاران از این وسیله برای آموزش می‌کنند، اکتفا کردیم و اینکه این محصول مورد استفاده قرار می‌گیرد و به آموزش همکاران کمک می‌کند، برای ما کفایت می‌کند.

بصیری با اشاره به تجربه قبلی این مرکز در تولید و عرضه دارو گفت: پیش از این نیز محصول دارویی دیگری را با همکاری شرکت سبحان از مجموعه هلدینگ برکت به بازار عرضه کردیم و دکتر ضربه نیز نقش مؤثری در تولید این دارو داشت.

وی افزود: نکته مهم درباره آن محصول این بود که شرکت مذکور دارو را صرفا بسته‌بندی نکرد، بلکه تولید آن را انجام داد و به بازار عرضه کرد.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری در ادامه با اشاره به شیوع سنگ‌های دستگاه ادراری اظهار کرد: بر اساس مطالعات اپیدمیولوژیک انجام‌شده، شیوع سنگ‌های دستگاه ادراری در آمریکای شمالی بین ۷ تا ۱۳ درصد، در اروپا بین ۵ تا ۹ درصد و در آسیا بین یک تا ۵ درصد گزارش شده است.

وی اضافه کرد: ایران نیز در منطقه آسیا قرار دارد و بر اساس مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۳ در کشور انجام دادیم، شیوع سنگ‌های دستگاه ادراری ایران حدود ۶ درصد برآورد شده است که در پیک سنگ کلیه در آسیا محسوب می‌شود.

بصیری با اشاره به وضعیت سنگ‌های ادراری در کودکان گفت: در مورد کودکان شرایط متفاوت است و متأسفانه آمار دقیقی از میزان واقعی وقوع سنگ‌های دستگاه ادراری در کودکان در اختیار نداریم، اما این آمار وجود دارد که سالانه بین پنج تا ۱۰ درصد به جمعیت کودکان سنگ‌ساز افزوده می‌شود که این روند نگران‌کننده است.

وی با تاکید بر اینکه این افزایش می‌تواند تا حدی به تغییر رژیم غذایی، مصرف فست‌فود و مصرف زیاد نمک مرتبط باشد، ادامه داد: بیشترین رشد تشکیل سنگ در گروه دختران ۵ تا ۱۹ ساله مشاهده شده است و آمار‌های موجود نیز نشان‌دهنده افزایش قابل توجه این مشکل در سال‌های مختلف است.

بصیری با اشاره به روند افزایشی شیوع سنگ‌های دستگاه ادراری اظهار کرد: آمار‌ها روند بسیار رو به افزایشی را نشان می‌دهد. شایع‌ترین سنگ‌های دستگاه ادراری، سنگ‌های کلسیمی هستند که در بزرگسالان حدود ۸۰ درصد سنگ‌ها و در کودکان حدود ۷۰ درصد سنگ‌ها را تشکیل می‌دهند. پس از سنگ‌های کلسیمی، سنگ‌های اسید اوریکی قرار دارند که حدود ۱۰ درصد سنگ‌های بزرگسالان و ۴ تا ۸ درصد سنگ‌های کودکان را تشکیل می‌دهند.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به سنگ‌های سیستینی گفت: مهمتر از همه، سنگ‌های سیستینی هستند که در بزرگسالان یک تا ۳ درصد و در کودکان تا ۱۰ درصد سنگ‌ها را تشکیل می‌دهند.

به گفته عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی سنگ سیستینی یکی از دشوارترین انواع سنگ‌ها برای پیشگیری است و با وجود تمام اقداماتی که برای بیمار انجام می‌دهیم، این بیماران مجدداً با تولید سنگ مراجعه می‌کنند.

بصیری با اشاره به اهمیت داروی «سیترولیز-K» در پیشگیری از این نوع سنگ اظهار کرد: پاشنه آشیل پیشگیری از سنگ سیستینی، همین ترکیبی است که امروز به بازار عرضه می‌شود و می‌توانیم این ترکیب را به بیمار بدهیم تا از تشکیل مجدد سنگ پیشگیری کنیم.

وی در ادامه با تشریح مکانیسم تشکیل سنگ‌های ادراری گفت: یکی از مهمترین محل‌های تشکیل سنگ، بخش مرکزی کلیه است. در تشکیل سنگ‌های دستگاه ادراری، افزایش برخی مواد از جمله کلسیم می‌تواند احتمال تشکیل سنگ را افزایش دهد و از سوی دیگر، برخی مواد بازدارنده از تشکیل سنگ جلوگیری می‌کنند که سیترات در رأس این مواد قرار دارد

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری افزود: بنابراین ما روی دارویی تمرکز کرده‌ایم که یکی از مؤثرترین دارو‌ها برای پیشگیری از تشکیل سنگ است.

وی با توضیح فرآیند تشکیل سنگ ادامه داد: مکانیسم تشکیل سنگ به این صورت است که ابتدا کریستال‌ها تشکیل می‌شوند، سپس این کریستال‌ها در محیط فوق‌اشباع یا «سوپرسچوریشن» تجمع پیدا می‌کنند و هسته اولیه را ایجاد می‌کنند؛ پس از آن، کریستال‌ها به یکدیگر متصل می‌شوند و در نهایت مجموعه‌ای از کریستال‌ها شکل می‌گیرد که می‌تواند به یک سنگ بزرگ و بالینی تبدیل شود.

بصیری با اشاره به وجود کریستال در ادرار برخی افراد گفت: در جامعه حدود ۱۵ تا ۲۷ درصد افراد وجود کریستال در آزمایش ادرار دارند و در آزمایش آنها کریستال گزارش می‌شود، اما همه این افراد به سنگ کلیه مبتلا نمی‌شوند.

وی افزود: علت این موضوع وجود مواد پیشگیری‌کننده از تشکیل سنگ در ادرار این افراد است. اگر بتوانیم این مواد بازدارنده را در ادرار بیماران فراهم کنیم، این محصول دارویی می‌تواند این کار را برای بیمار انجام دهد.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری با اشاره به نقش کمبود سیترات در تشکیل سنگ اظهار کرد: یکی دیگر از اختلالات مهم، کمبود سیترات در ادرار است که به تنهایی در حدود ۱۰ درصد از افراد سنگ‌ساز وجود دارد و در کنار سایر عوامل نیز می‌تواند در ۲۰ تا ۶۰ درصد موارد تشکیل سنگ نقش داشته باشد.

وی افزود: در مواردی که کمبود سیترات وجود دارد، باید این ماده را جایگزین کنیم. شکل شماتیک این فرآیند نیز نشان می‌دهد که وقتی کریستال‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، به هم می‌چسبند و زمینه تشکیل سنگ را فراهم می‌کنند. زمانی که مولکول‌های سیترات را در ادرار فراهم می‌کنیم، سیترات در اطراف کریستال‌ها قرار می‌گیرد و مانع از به‌هم چسبیدن آنها می‌شود و در نتیجه می‌تواند از ادامه فرآیند تشکیل و رشد سنگ جلوگیری کند.

بصیری با اشاره به انواع سنگ‌های ادراری و نقش قلیایی کردن ادرار در پیشگیری و درمان برخی از آنها گفت: سنگ‌های اسیداوریکی در pH پایین ادرار تشکیل می‌شوند و با افزایش pH ادرار می‌توان از رسوب و تشکیل این نوع سنگ جلوگیری کرد.

وی افزود: سنگ اسیداوریکی تنها نوع سنگی است که علاوه بر امکان پیشگیری از تشکیل آن، می‌توان با افزایش pH ادرار به حل شدن سنگ موجود نیز کمک کرد و ما موارد متعددی داشتیم که سنگ بیماران بدون جراحی و با قلیایی کردن ادرار حل شده است. در مورد سنگ‌های سیستینی نیز قلیایی کردن ادرار می‌تواند حلالیت کریستال‌های سیستین را افزایش دهد و مانع تجمع و تشکیل سنگ شود.

وی با اشاره به کاربرد‌های ترکیبات حاوی پتاسیم گفت: در مجموع، حدود ۱۰ تا ۶۰ درصد بیماران، سنگ‌های اسیدی دارند و ترکیبات پتاسیمی در این بیماران، همچنین در بیماران مبتلا به سنگ‌های سیستینی و به‌عنوان کمک در اصلاح وضعیت برخی بیماران مقاوم، کاربرد دارد. بر اساس راهنما‌های انجمن اورولوژی اروپا (EAU)، حتی در صورتی که در بیمار هیچ پاتولوژی یا عامل مشخصی برای ایجاد سنگ پیدا نشود، می‌توان از این ترکیبات به‌عنوان یک عامل کمک‌کننده استفاده کرد.

وی با اشاره به ضرورت تولید فرم دارویی مناسب برای کودکان گفت: این مقدمات باعث شد به سمت تولید ساشه برویم، زیرا مشاهده می‌کردیم کودکان محصول موجود در بازار را به‌خوبی مصرف نمی‌کنند و همان‌طور که خانم دکتر هومن نیز توضیح دادند، این محصول یک نیاز جدی بازار بود.

وی افزود: محلول‌های موجود مشکلاتی در زمینه حمل‌ونقل داشتند، باید در بطری و در شرایط خاصی نگهداری می‌شدند، ممکن بود دچار تغییر رنگ و مزه شوند و از سوی دیگر، دست‌ساز بودن آنها باعث می‌شد عامل انسانی در کیفیت و تهیه محصول مؤثر باشد

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با بیان اینکه «سیترولیز-K» یک ترکیب استاندارد است، گفت: این محصول دارای مشخصات دارویی مشخص و یک ترکیب استاندارد است و در سراسر کشور، بیمار می‌تواند یک محصول با ترکیب و کارایی مشخص دریافت کند؛ محصولی که می‌تواند از تشکیل سنگ جلوگیری کند و زمینه اجرای پروژه‌ها و تحقیقات بالینی مختلف را نیز فراهم کند.

بصیری تأکید کرد: برای اینکه بتوانیم محصولی را پس از تولید وارد بازار کنیم، خود پژوهشگر باید ابتدا به درستی کاری که انجام داده ایمان داشته باشد؛ چراکه اقتضای وجدان علمی این است که پژوهشگر مطمئن شود کاری که انجام می‌دهد، صرفاً برای بازار، مسائل اجتماعی یا اقتصادی نیست، بلکه کاری درست و به صلاح مردم است.

وی ادامه داد: در همین راستا، یک مطالعه تصادفی‌سازی‌شده بالینی روی ۵۲ کودک انجام دادیم که در نهایت ۴۹ نفر مطالعه را به پایان رساندند. این افراد در دو گروه ۲۵ و ۲۴ نفره قرار گرفتند و محصول مورد مطالعه در این گروه‌ها بررسی شد.

وی گفت: هدف اولیه مطالعه این بود که بررسی کنیم آیا این محصول می‌تواند میزان سیترات ادرار را افزایش دهد یا خیر و در ادامه، تأثیر آن بر کلسیم، سدیم و پتاسیم و همچنین تحمل‌پذیری محصول برای کودکان و خانواده‌ها مورد ارزیابی قرار گرفت؛ چراکه تحمل‌پذیری برای ما شاخص بسیار مهمی بود.

بصیری با اشاره به نتایج این مطالعه اظهار کرد: از نظر میزان افزایش سیترات و سایر شاخص‌هایی که با تشکیل سنگ ارتباط دارند، دو گروهی که از ساشه و محلول استفاده کردند، تفاوت معناداری با یکدیگر نداشتند و تغییرات مشاهده‌شده در دو گروه مشابه ب

وی افزود: محلولی که در این مطالعه استفاده کردیم نیز یک محلول استاندارد بود و بنابراین ساشه را با یک محلول استاندارد مقایسه کردیم. در نتایج بررسی‌ها، تفاوتی از نظر شاخص‌های مورد مطالعه مشاهده نشد، اما تفاوت اصلی در میزان تحمل‌پذیری دارو بود.

رئیس پژوهشکده بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی گفت: کودکان، ساشه را بهتر مصرف کرده و تحمل‌پذیری بیشتری نسبت به آن داشتند و در امتیازدهی انجام‌شده نیز مشخص شد که مصرف ساشه برای کودکان مطلوب‌تر بوده است. از خانواده‌ها نیز درباره سهولت استفاده و حمل‌ونقل محصول سؤال کردیم و نتایج نشان داد که استفاده از ساشه برای خانواده‌ها نیز راحت‌تر بوده است.

بصیری در پایان ابراز امیدواری کرد که تولید این محصول بتواند بخشی از مشکلات موجود در جامعه را برطرف کند و گفت: امیدواریم این محصول بتواند مشکلی از جامعه را حل کند و ما نیز از نظر علمی و وجدانی اطمینان داشته باشیم که خدمتی به جامعه ارائه کرده‌ایم.