تجارتی آفلاین! از فیلترشکن‌های میلیاردی تا فروش «اینترنت پرو»

به گزارش مجله خبری نگار، با تداوم محدودیت دسترسی به اینترنت بین‌الملل، بازاری تازه در حاشیه اقتصاد دیجیتال شکل گرفته است؛ از فیلترشکن‌های میلیاردی تا فروش «اینترنت پرو».

با تداوم قطع دسترسی عمومی به اینترنت بین‌الملل در ماه‌های اخیر، برآورد‌ها از گردش مالی ۷۰۰ هزار تا ۵ میلیون دلار در کمتر از ۴۰ روز حکایت دارد و ردِ بیش از ۲۰۰ هزار دلار درآمد خالص تنها برای یک کانال فروش وی‌پی‌ان دیده می‌شود؛ عددی که اگر به مقیاس ریالی و دوره‌های متعدد اختلال تعمیم داده شود، از گردش‌های مالی چند صد میلیارد تومانی در سال پرده برمی‌دارد.

تجربه سال‌های گذشته نشان داده است اقتصاد به‌ویژه در بخش‌هایی که به ارتباطات و جریان آزاد اطلاعات وابسته‌اند نسبت به چنین محدودیت‌هایی واکنش سریع نشان می‌دهد. از تجارت خارجی که به ارتباط لحظه‌ای با بازار‌های جهانی نیاز دارد تا صنایع میانی که برای تبادل داده‌های فنی و هماهنگی زنجیره تأمین به اینترنت متکی هستند و حتی اکوسیستم نوآوری که اساساً بر بستر ارتباطات دیجیتال شکل گرفته است؛ همه این حوزه‌ها به درجات مختلف از محدود شدن دسترسی به اینترنت تأثیر می‌پذیرند. این گزارش تلاش می‌کند تصویری نزدیک‌تر از همین تأثیرات ارائه دهد؛ از روایت فعالان اقتصادی که در بخش‌های مختلف تولید، تجارت و نوآوری فعالیت می‌کنند و هر یک از زاویه‌ای متفاوت با مسئله محدودیت اینترنت و دسترسی به ارتباطات آزاد روبه‌رو شده‌اند.

وقتی تجارت جهانی با اینترنت امانی اداره می‌شود

برای فعالان تجارت خارجی، قطع ارتباط با جهان فقط یک اختلال فنی نیست؛ بلکه به معنای از کار افتادن بخشی از سازوکار روزمره کسب‌وکار است. زمانی که محموله‌ای از مرز خارج می‌شود، صادرکننده باید بتواند در تمام طول مسیر با راننده، شرکت حمل‌ونقل، خریدار خارجی و گاهی حتی گمرک مقصد در تماس باشد. اما در شرایطی که دسترسی به اینترنت بین‌الملل قطع یا به چند ساعت محدود در روز کاهش یافته است، این زنجیره ارتباطی عملاً دچار گسست می‌شود. حیدر ساکن‌برجی، از صادرکنندگان صنایع غذایی در شرق کشور می‌گوید: فعالان اقتصادی بار‌ها برای دسترسی پایدارتر به اینترنت اقدام کرده‌اند و حتی جزو نخستین متقاضیان دریافت این دسترسی‌ها بوده‌اند، اما آنچه در عمل پیشنهاد شده، با نیاز واقعی یک شرکت صادراتی فاصله دارد.

او توضیح می‌دهد: اینکه فقط مدیرعامل یک شرکت به اینترنت دسترسی داشته باشد در تجارت واقعی کارآمد نیست. ساختار یک شرکت صادراتی، از تیم فروش گرفته تا بخش‌های ارتباطات، بازرگانی و پشتیبانی، مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته است که بدون ارتباطات لحظه‌ای نمی‌تواند فعالیت کند. او تأکید می‌کند: مسئله اصلی، دسترسی یک فرد به اینترنت نیست؛ بلکه امکان ارتباط پایدار برای کل ساختار یک شرکت است.

او با بیان اینکه اینترنت تشکلی نیز اگر فعال شود بیشتر برای امور داخلی همان تشکل‌ها کارایی دارد و مشکل ارتباطات روزمره یک شرکت خصوصی را حل نمی‌کند، خاطرنشان می‌کند: یک بیزینس خصوصی، آن هم در شرایط خاص و شبیه وضعیت جنگی، نمی‌تواند وقتش را صرف خرید چند گیگ اینترنت یا پیگیری‌های اداری کند. ساکن‌برجی در پاسخ به این پرسش که در چنین شرایطی چه راهکاری می‌تواند هم ملاحظات امنیتی را حفظ کند و هم ارتباطات تجاری را مختل نکند، می‌گوید: در هر استان تعداد شرکت‌هایی که در سطح کلان صادرات و واردات فعالیت می‌کنند زیاد نیست و معمولاً شناخته‌شده‌اند. اگر لازم است تعهد بگیرند یا توصیه‌های امنیتی داشته باشند، اما در نهایت دسترسی لازم را بدهند. به اعتقاد او، فراهم کردن چنین دسترسی‌هایی برای شرکت‌های شناسنامه‌دار نه یک امتیاز ویژه برای افراد؛ بلکه اقدامی در جهت حفظ جریان تجارت کشور خواهد بود.

ابهام درباره نحوه تخصیص دسترسی ویژه به واحد‌های تولیدی

احسان قاسمی، مدیرعامل یک واحد قالب‌سازی می‌گوید: تصور رایج درباره استقلال صنایع تولیدی از اینترنت چندان با واقعیت امروز همخوان نیست. خیلی‌ها فکر می‌کنند کار ما فقط با دستگاه و نیروی انسانی پیش می‌رود، اما بخش مهمی از کار درواقع تبادل داده و اطلاعات است. او توضیح می‌دهد: در فرایند قالب‌سازی، ارتباط مداوم با طراحان، مشتریان و تأمین‌کنندگان بخش جدایی‌ناپذیر کار است؛ نقشه‌ها باید مدام اصلاح شوند، فایل‌های سه‌بعدی جابه‌جا می‌شوند، مشتری تأیید می‌دهد یا تغییر می‌خواهد. این رفت‌وبرگشت‌ها همه برخط انجام می‌شود. اینها همه به‌جز وابستگی طراحان ما به نرم‌افزار‌های نیازمند به اینترنت است.

به گفته قاسمی، حتی وقفه‌های کوتاه در دسترسی به اینترنت می‌تواند روند این هماهنگی‌ها را مختل کند. او می‌گوید: وقتی ارتباط قطع می‌شود، کار عملاً متوقف نمی‌شود، اما کند می‌شود. باید دنبال راه جایگزین بگردیم، گاهی مجبور می‌شویم از چند مسیر مختلف فایل بفرستیم یا منتظر بمانیم تا طرف مقابل بتواند ارتباط برقرار کند. اینها زمان تولید را طولانی می‌کند. قطع اینترنت بین‌الملل در هفته‌های اخیر این وابستگی را بیشتر نمایان کرده است. با این حال، آنچه به گفته فعالان صنعتی وضعیت را پیچیده‌تر کرده، فقط محدودیت دسترسی نیست؛ بلکه ابهام درباره نحوه تخصیص دسترسی ویژه به واحد‌های تولیدی است. قاسمی خاطرنشان می‌کند: در این مدت مسیر‌های مختلفی برای ثبت درخواست مطرح شده است؛ از طریق انجمن مدیران صنایع اطلاعات شرکت‌ها را گرفتند، سپس از طرف اتاق بازرگانی پیام ثبت‌نام آمد. ما هم نام‌نویسی کردیم، اما هنوز هیچ پاسخ روشنی نگرفته‌ایم. او اضافه می‌کند: در این فاصله روایت‌های مختلفی میان فعالان صنعتی مطرح شده است؛ یکی می‌گوید قرار است اینترنت ویژه بدهند، یکی دیگر می‌گوید بررسی می‌کنند، دیگری هم می‌گوید به هر شرکت سه خط سفید اختصاص می‌دهند، اما هیچ توضیح رسمی درباره زمان اجرا یا جزئیات این طرح‌ها داده نشده است. به گفته قاسمی، همین بلاتکلیفی خود به بخشی از مشکل تبدیل شده است: ما نمی‌دانیم باید منتظر چه چیزی باشیم. آیا قرار است دسترسی مشخصی داده شود یا باید برای مدت طولانی با همین وضعیت کار کنیم؟ وقتی تصویر روشنی وجود ندارد، برنامه‌ریزی هم سخت می‌شود.

اکوسیستم نوآوری میان دسترسی و نگرانی

موضوع قطع اینترنت در اکوسیستم نوآوری به‌قدری مورد بحث بوده که گفتن از تبعات آن تکرار مکررات خواهد بود. همین موضوع موجب شد محل‌های استقرار مجموعه‌های نوآور مثل فضای کار‌های استارت‌آپی و پارک‌های علم و فناوری در اولویت دسترسی به اینترنت آزاد قرار گیرند. هادی زواشکیانی، رئیس یکی از فضا‌های اشتراکی به عنوان کسی که در بطن موضوع است در مورد چگونگی دسترسی شرکت‌های مستقر در فضا‌های اشتراکی به اینترنت آزاد این‌گونه توضیح می‌دهد: کسب و کار‌ها در قالب شخص حقیقی در سامانه سازمان نصر نام‌نویسی می‌کنند و درصورت تأیید مدارک، به خط آنها اینترنت پرو تعلق می‌گیرد. البته هنوز عملی نشده و قول هفته آینده را داده‌اند.

از محسن روشنک، رئیس انجمن شتاب‌دهنده‌ها در مورد عملیاتی شدن این تخصیص اینترنت پرس‌وجو کردیم. وی در پاسخ با اشاره به اینکه تا امروز چنین چیزی عملی نشده است، عنوان می‌کند: من در فضای کار‌های اشتراکی چنین چیزی را ندیده‌ام، اما با این روش حل مسئله کاملاً مخالفم. اگر باب چیزی تحت عنوان اینترنت طبقاتی بر اساس شخصیت‌های حقوقی باز شود، مسیر باطل فیلترینگ با مشکلاتی دو چندان، تکرار خواهد شد. روشنک پیشنهاد مشخصی ارائه می‌دهد: ارائه این خدمات در فضا‌های عمومی و رسمی که پیش‌تر در ساختار‌های دولت تعریف و ثبت شده‌اند مانند دانشگاه‌ها، پارک‌های علم و فناوری، شتاب‌دهنده‌ها و فضا‌های کار اشتراکی افراد و شرکت‌ها پیشاپیش احراز هویت شده‌اند و در صورت بروز اختلال یا رفتار مشکوک، مسیر‌های ارتباطی آنها قابل رصد و بررسی است.

یک کارشناس شبکه که به‌صورت روزانه رفتار ترافیک اینترنت را رصد می‌کند، از زاویه‌ای کاملاً فنی به مسئله نگاه می‌کند؛ زاویه‌ای که نشان می‌دهد محدودیت اینترنت فقط به معنای «بسته بودن یک سایت» نیست؛ بلکه مسیر‌های دسترسی نیز به‌شدت تحت کنترل و بازتنظیم قرار گرفته‌اند. او می‌گوید: این روز‌ها خیلی‌ها فکر می‌کنند، چون بعضی سایت‌ها باز می‌شوند، پس اینترنت وصل است، اما واقعیت این است که ترافیک کاربران از مسیر معمول عبور نمی‌کند. تمام درخواست‌ها ابتدا از شرکت ارتباطات زیرساخت رد می‌شود و عملاً یک لایه پروکسی مرکزی روی ترافیک نشسته است. همین تغییر مسیر ترافیک موجب شده هزینه و قیمت کانفیگ‌ها و ابزار‌های دور زدن فیلترینگ به‌شدت افزایش یابد.

انتظاری که از کمیسیون‌های تخصصی برآورده نشد

در میان مجموعه مطالبات فعالان اقتصادی و با وجود آسیب‌هایی که اختلال اینترنت به کسب‌وکار‌های مختلف وارد کرده است، نتیجه گفت‌وگوی خبرنگار قدس با علی مسعودی، رئیس کمیسیون فناوری اطلاعات و ارتباطات اتاق ایران، نکته قابل توجهی را نشان می‌دهد. مسعودی در پاسخ به پرسش چگونگی وضعیت اینترنت و پیامد‌های آن بر کسب‌وکارها، ترجیح داد از اظهارنظر مستقیم خودداری کند. او می‌گوید: رسانه‌ها بهتر است این موضوع را از طریق مرکز ملی فضای مجازی، وزارت ارتباطات و مراجع ذی‌ربط پیگیری کنند؛ هرچه آنها بگویند همان مبنای درست اطلاع‌رسانی خواهد بود. این موضع در حالی مطرح می‌شود که تشکل‌های اقتصادی به‌عنوان نهاد‌های رسمی نمایندگی بخش خصوصی، معمولاً نقشی فراتر از بازتاب مواضع دستگاه‌های دولتی دارند. در چنین ساختاری، انتظار می‌رود کمیسیون‌های تخصصی ضمن انتقال مطالبات و دغدغه‌های اعضای خود، در گفت‌و‌گو‌های کارشناسی و رسانه‌ای نیز تصویری روشن از چالش‌های عملیاتی بنگاه‌ها را ارائه دهند.

اینترنت؛ از ابزار ارتباطی تا زیرساخت اقتصاد

گزارش‌های میدانی از بخش‌های مختلف اقتصاد از کارگاه‌های صنعتی و زنجیره تأمین تولید گرفته تا اکوسیستم نوآوری و کسب‌وکار‌های دیجیتال نشان می‌دهد اختلال در دسترسی به اینترنت فقط یک مسئله ارتباطی نیست؛ بلکه به‌تدریج به عاملی اثرگذار بر بهره‌وری، برنامه‌ریزی عملیاتی و هزینه‌های فعالیت اقتصادی تبدیل شده است. در چنین فضایی، مهم‌ترین مطالبه فعالان اقتصادی نه فقط افزایش دسترسی؛ بلکه شفافیت در سازوکار‌ها و پیش‌بینی‌پذیری در سیاست‌گذاری ارتباطی است؛ موضوعی که به‌ویژه برای کسب‌وکار‌هایی که فعالیتشان به جریان مستمر داده و ارتباطات بین‌المللی وابسته است، اهمیت حیاتی دارد. آنچه از مجموع روایت‌ها و تحلیل‌های مطرح‌شده برمی‌آید، این است که اینترنت در اقتصاد امروز دیگر یک ابزار جانبی محسوب نمی‌شود، بلکه بخشی از زیرساخت اصلی تولید، نوآوری و تجارت است. از این منظر، هرگونه تغییر در نحوه دسترسی به آن، پیامد‌هایی فراتر از حوزه فناوری خواهد داشت و مستقیماً بر کارکرد بخش‌های مختلف اقتصاد اثر می‌گذارد.

منبع: قدس