آیا کمبود ویتامین D در دوران IVF شانس موفقیت را کاهش می‌دهد؟

به گزارش مجله خبری نگار/همشهری آنلاین، کمبود ویتامین D می‌تواند با باروری زنان، به‌ویژه در مبتلایان به سندرم تخمدان پلی‌متابولیک (PMOS) و زنانی که تحت درمان لقاح آزمایشگاهی (IVF) قرار می‌گیرند، ارتباط داشته باشد. با این حال، شواهد درباره تأثیر مکمل‌یاری ویتامین D بر موفقیت درمان‌های ناباروری همچنان قطعی نیست.

سلامت نیوز نوشت:‌وقتی زوجی پس از ماه‌ها یا سال‌ها تلاش برای فرزندآوری به متخصص مراجعه می‌کند، معمولاً انتظار دارد درباره کیفیت تخمک و اسپرم، سونوگرافی‌ها و پروتکل‌های درمانی صحبت شود. کمتر پیش می‌آید که انتظار داشته باشد پزشک درباره یک ویتامین سؤال کند. با این حال، ویتامین D یکی از مواردی است که در ارزیابی زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌متابولیک مورد توجه قرار می‌گیرد و برخی متخصصان توصیه می‌کنند کمبود آن پیش از آغاز چرخه IVF اصلاح شود.

کمبودی که ممکن است پنهان بماند

زندگی در محیط‌های بسته، آلودگی هوا، نوع پوشش، رنگ پوست تیره‌تر که باعث تولید کمتر ویتامین D در مواجهه با نور خورشید می‌شود و رژیم غذایی کم‌ویتامین D، از عواملی هستند که می‌توانند در بروز این کمبود نقش داشته باشند.

این کمبود در زنان مبتلا به PMOS حتی شایع‌تر گزارش شده است. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که حدود ۶۷ تا ۸۵ درصد زنان مبتلا به این سندرم، همزمان دچار کمبود ویتامین D هستند. در یک مطالعه انجام‌شده در هند روی ۱۰۰ زن مبتلا به PMOS نیز حدود دو سوم افراد کمبود ویتامین D داشتند.

چرا ویتامین D در سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) اهمیت دارد؟

PMOS تنها یک اختلال مربوط به تخمدان‌ها نیست، بلکه با مشکلات متابولیک و هورمونی نیز ارتباط دارد. مقاومت به انسولین، افزایش هورمون‌های مردانه یا آندروژن‌ها و اختلال در تخمک‌گذاری می‌توانند یکدیگر را تشدید کنند.

به نظر می‌رسد پایین بودن سطح ویتامین D نیز ممکن است در این چرخه نقش داشته باشد. بافت چربی ویتامین D را در خود ذخیره می‌کند و افزایش وزن می‌تواند سطح ویتامین D در گردش خون را کاهش دهد. از سوی دیگر، پایین بودن سطح ویتامین D با حساسیت کمتر به انسولین ارتباط دارد؛ عاملی که می‌تواند افزایش سطح آندروژن‌ها را به دنبال داشته باشد.

شواهد درباره فواید اصلاح کمبود ویتامین D امیدوارکننده است. یک فراتحلیل از مطالعات کنترل‌شده با دارونما نشان داد مصرف مکمل ویتامین D می‌تواند مقاومت به انسولین، سطح انسولین ناشتا، برخی شاخص‌های التهاب و میزان تستوسترون تام را در زنان مبتلا به PMOS کاهش دهد.

یک تحلیل تجمیعی دیگر نیز گزارش کرد زنانی که مبتلا به PMOS بودند و ویتامین D دریافت کردند، نرخ بالاتری از تخمک‌گذاری و بارداری و سطوح پایین‌تری از آندروژن‌ها داشتند و موارد سقط زودرس نیز در آنها کمتر گزارش شد.

با این حال، باید با احتیاط به این نتایج نگاه کرد. پژوهشگران تأکید کرده‌اند که کیفیت برخی مطالعات بررسی‌شده محدود بوده و برای مشخص شدن اثر واقعی ویتامین D به مطالعات دقیق‌تر و با طراحی بهتر نیاز است. نتایج همه پژوهش‌ها نیز یکسان نبوده است.

ویتامین D چه ارتباطی با IVF دارد؟

گیرنده‌های ویتامین D در تخمدان‌ها، پوشش داخلی رحم و جفت وجود دارند. به همین دلیل، پژوهشگران مدت‌هاست احتمال نقش این ویتامین را در درمان‌های ناباروری بررسی می‌کنند. یکی از فرضیه‌ها این است که ویتامین D ممکن است بر پذیرش‌پذیری آندومتر یا همان آمادگی پوشش رحم برای لانه‌گزینی جنین تأثیر بگذارد.

در میان زنانی که تحت درمان‌های کمک‌باروری قرار می‌گیرند، پایین بودن سطح ویتامین D نیز نسبتاً شایع است. یک تحلیل تجمیعی نشان داد حدود یک‌سوم این زنان دچار کمبود و نزدیک به نیمی از آنها دچار ناکافی بودن سطح ویتامین D هستند.

برخی مطالعات نیز میان سطح ویتامین D و نتایج درمان ارتباط پیدا کرده‌اند. یک مرور نظام‌مند نشان داد زنانی که سطح کافی ویتامین D داشتند، در مقایسه با زنان دچار کمبود یا ناکافی بودن این ویتامین، احتمال بیشتری برای تولد زنده داشتند.

در زنان مبتلا به PMOS نیز یک مطالعه روی ۶۱۳ بیمار که نخستین چرخه IVF خود را پشت سر می‌گذاشتند، نشان داد میزان بارداری بالینی در زنان دچار کمبود ویتامین D پایین‌تر بوده است؛ این میزان در گروه دارای کمبود ۵۸.۳ درصد و در سایر افراد ۶۷.۱ درصد گزارش شد.

کمبود این ویتامین شانس موفقیت IVF را کم می‌کند؟

اما ارتباط، لزوماً به معنای علت نیست

با وجود این یافته‌ها، نمی‌توان صرفاً بر اساس ارتباط آماری نتیجه گرفت که کمبود ویتامین D علت کاهش موفقیت IVF یا بارداری است.

زنانی که سطح ویتامین D پایینی دارند ممکن است از جنبه‌های دیگری مانند وزن، وضعیت متابولیک و سبک زندگی نیز با سایر افراد تفاوت داشته باشند و بخشی از تفاوت در نتایج درمان به همین عوامل مربوط باشد.

از سوی دیگر، شواهد درباره اینکه مصرف مکمل ویتامین D در زمان IVF بتواند شانس موفقیت درمان را افزایش دهد، هنوز قطعی نیست. یک مرور کاکرین در سال ۲۰۲۰ که دو مطالعه تصادفی‌سازی‌شده را بررسی کرده بود، تفاوت معناداری در تولد زنده یا بارداری بالینی میان دریافت‌کنندگان ویتامین D و دارونما پیدا نکرد.

تحلیل بعدی برخی مطالعات تصادفی‌سازی‌شده احتمال فایده ویتامین D را در مراحل اولیه بارداری مطرح کرد، اما پژوهشگران تأکید کردند که این یافته نیازمند تأیید در مطالعات بیشتر است و برای بارداری بالینی نیز مزیت مشخصی مشاهده نکردند.

بنابراین، ویتامین D را نمی‌توان میان‌بری برای موفقیت IVF دانست. این ویتامین تنها یکی از عوامل قابل بررسی در برنامه درمانی فرد است و اصلاح کمبود آن می‌تواند یکی از مواردی باشد که پیش از شروع درمان مورد توجه قرار می‌گیرد.

پیش از IVF سطح ویتامین D را بررسی کنید

برای بررسی وضعیت ویتامین D، آزمایش خون ۲۵-هیدروکسی ویتامین D انجام می‌شود. به‌طور معمول، سطح کمتر از ۲۰ نانوگرم در میلی‌لیتر کمبود و سطح ۲۰ تا ۳۰ نانوگرم در میلی‌لیتر ناکافی در نظر گرفته می‌شود؛ البته محدوده‌های مورد استفاده ممکن است بسته به آزمایشگاه و مطالعه متفاوت باشد.

اگر کمبود وجود داشته باشد، بهتر است اصلاح آن پیش از آغاز درمان ناباروری انجام شود، زیرا بازگرداندن سطح ویتامین D به محدوده مناسب ممکن است چند هفته تا چند ماه زمان ببرد.

مصرف خودسرانه دوز‌های بالای ویتامین D توصیه نمی‌شود

بیشتر بودن میزان مصرف لزوماً به معنای نتیجه بهتر نیست. برخی شواهد حتی احتمال تأثیر منفی دوز‌های بسیار بالای ویتامین D بر رشد فولیکول‌ها را مطرح کرده‌اند.

دوز مناسب مکمل به عواملی مانند سطح اندازه‌گیری‌شده ویتامین D، وزن و سابقه پزشکی فرد بستگی دارد و بهتر است با نظر پزشک تعیین شود.

در زنان مبتلا به PMOS نیز نباید تمام توجه به یک مکمل معطوف شود. تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم، مدیریت وزن در صورت نیاز، خواب کافی و کنترل استرس از دیگر عواملی هستند که می‌توانند به بهبود وضعیت متابولیک و تخمک‌گذاری کمک کنند.

همچنین در صورت تجربه چندین چرخه ناموفق IVF یا سال‌ها قاعدگی نامنظم، ارزیابی کامل متابولیک و هورمونی اهمیت دارد و بررسی ویتامین D به تنهایی کافی نیست.

ویتامین D؛ یک قطعه از پازل درمان ناباروری

ناباروری برای بسیاری از زوج‌ها تجربه‌ای طولانی و فرساینده است و طبیعی است که آنها بخواهند همه عوامل احتمالی مؤثر بر درمان را بررسی کنند. ویتامین D نمونه‌ای از عواملی است که به‌سادگی قابل آزمایش است و در صورت وجود کمبود، می‌توان آن را تحت نظر پزشک اصلاح کرد.

با این حال، شواهد موجود هنوز نشان نمی‌دهد که مصرف ویتامین D به‌تنهایی بتواند موفقیت IVF یا بارداری را تضمین کند. برای زنان مبتلا به PMOS یا افرادی که قصد انجام IVF دارند، بررسی سطح ویتامین D می‌تواند بخشی از ارزیابی پیش از درمان باشد، اما نباید جایگزین بررسی‌های کامل و برنامه درمانی فردی شود.