ارتباط دینی با نسل جدید؛ از آموزش یک طرفه تا گفتگوی دینی با نوجوانان

به گزارش مجله خبری نگار، هادی زینی استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه معارف اسلامی در گفتگویی اختصاصی بر ضرورت شناخت مخاطب، پیوند دادن آموزه ­های دینی با مسائل واقعی زندگی و شنیدن پرسش­های او تاکید کرد. وی در ادامه افزود: نسبت میان نسل جدید و آموزه‌های دینی در سال‌های اخیر به یکی از مسائل مهم فرهنگی و اجتماعی در کشور تبدیل شده است، و نوجوان و جوان امروز در جهانی متفاوت از نسل­های گذشته رشد می‌کند، جهانی که در آن مرز‌های ارتباطی کمرنگ شده، دسترسی به اطلاعات تقریبا نامحدود است و شبکه­های اجتماعی، رسانه­های جهانی و فناوری­های نوین سهم قابل توجهی در شکل گیری هویت، نگرش و سبک زندگی افراد دارند.

زینی با اشاره به تغییر محیط اجتماعی نسل جدید اظهار داشت: نسل­های گذشته منابع محدودی برای دریافت اطلاعات داشتند. خانواده، مدرسه، مسجد، کتاب و رسانه­های رسمی مهم­ترین منابع شکل دهنده ذهنیت آن­ها بودند، اما امروز یک نوجوان در طول روز با ده­ها روایت، ارزش، سبک زندگی و نظام فکری متفاوت مواجه می­شود.

وی افزود: این وضعیت الزاما به معنای ضعیف شدن باور‌های دینی نیست، اما شرایط شکل گیری باور را تغییر داده است. نوجوان امروز می­تواند درباره هر موضوعی دیدگاه­های مختلفی پیدا کند و آن­ها را با یکدیگر مقایسه کند؛ بنابراین اگر همچنان با این تصور با او سخن بگوییم که فقط یک منبع اطلاعاتی وجود دارد و او صرفا باید دریافت کننده پیام باشد، احتمالا ارتباط موثری شکل نخواهد گرفت.

این استاد دانشگاه با بیان این­که پرسشگری نشانه بی اعتقادی نیست، اظهار داشت: نباید هر پرسشی را به معنای فاصله گرفتن از دین تفسیر کرد. پرسشگری می­تواند بخشی طبیعی از رشد فکری باشد. یک نوجوان ممکن است درباره خدا، معاد، نماز، حجاب، عدالت، آزادی یا نسبت دین با زندگی مدرن سوال داشته باشد، البته چنین پرسش­هایی به خودی خود نشانه بی اعتقادی نیستند. اما، مشکل زمانی آغاز می­شود که نوجوان احساس کند برای طرح پرسش­هایش جای امن و مناسبی وجود ندارد، و اگر نتواند سوال خود را در خانواده یا مدرسه مطرح کند، احتمالا برای یافتن پاسخ به اینترنت و شبکه­های اجتماعی رجوع خواهد کرد؛ بنابراین باید به جای ترس از پرسش، فرهنگ پرسشگری را به رسمیت شناخت و برای آن پاسخ­هایی منطقی، قابل فهم و متناسب با نیاز مخاطب فراهم کرد.

زینی با تاکید بر ضرورت حرکت از آموزش یک طرفه به گفت‌و‌گو، بیان کرد: انتقال آموزه­های دینی نباید فقط فرایندی یک طرفه باشد. وقتی به نوجوان گفته می‌شود این درست است و تو باید آن را بپذیری، بدون آن­که امکان طرح این پرسش وجود داشته باشد که چرا؟ احتمالا نتیجه مطلوب به دست نمی­آید. البته گفت‌و‌گو به معنای کنار گذاشتن اصول نیست، بلکه می­تواند به فهم عمیق­تر اصول کمک کند. نوجوان باید بتواند درباره یک باور سوال کند، استدلال بشنود، نقد کند و حتی اگر لازم است مدتی درباره آن بیندیشد. ایمان و باور پایدار زمانی شکل می­گیرد که فرد احساس کند در فرایند فهم و انتخاب خود نقش داشته است.

این پژوهشگر حوزه معارف اسلامی اظهار کرد: اگر یک باور تنها با جلوگیری از پرسش حفظ شود، نمی­توان انتظار داشت در مواجهه با نخستین چالش جدی پایدار بماند. نوجوان امروز دیر یا زود با پرسش­ها و دیدگاه­های متفاوت روبه رو می‌شود، بنابراین، بهتر است این مواجهه در محیطی امن و با حضور افراد آگاه صورت بگیرد. در نتیجه باید به نوجوان یاد بدهیم که پرسیدن، فکر کردن و حتی تردید کردن می­تواند بخشی از مسیر شناخت باشد، و مهم آن است که ابزار تشخیص، استدلال و گفت‌و‌گو را بیاموزد. پاسخ­های دینی نیز باید تا حد امکان روشن، مستدل و متناسب با سن و تجربه مخاطب ارائه شوند.

وی درباره نقش خانواده افزود: خانواده همچنان مهم­ترین بستر شکل گیری شخصیت و ارزش­های فرد است، اما خانواده نباید فقط نقش آموزش دهنده داشته باشد؛ بلکه باید الگو نیز باشد. نوجوان با دقت رفتار والدین را مشاهده می­کند. اگر پدر و مادر از صداقت، عدالت، احترام، مسئولیت پذیری و اخلاق سخن بگویند، اما در زندگی روزمره رفتاری متفاوت داشته باشند، پیام گفتاری آن­ها اثر خود را از دست می­دهد. در نتیجه برای کودک و نوجوان، رفتار والدین اغلب از سخنان آنها آموزنده‌تر است.

زینی در ادامه بیان داشت: خانواده باید اجازه دهد فرزندش درباره مسائل اعتقادی پرسش کند. گاهی والدین تصور می­کنند اگر فرزندشان درباره موضوعی دینی سوال یا تردید کرد، باید او را فورا سرزنش کنند، در حالی که چنین واکنشی ممکن است باعث شود نوجوان مسائل ذهنی خود را پنهان کند و پاسخ­هایش را از منابع دیگری بگیرد.

این استاد دانشگاه درباره وظیفه مدرسه اظهار داشت: مدرسه می­تواند یکی از مهم­ترین محیط­های گفت وگوی دینی باشد، اما برای تحقق این نقش باید آموزش دینی را از حالت صرفا حافظه محور خارج کرد. اگر دانش آموز احساس کند درس دینی فقط مجموعه­ای از مطالب برای امتحان است، ارتباط آن را با زندگی واقعی خود پیدا نمی‌کند.

زینی در ادامه خاطر نشان کرد: باید درباره موضوعاتی سخن گفت که دانش آموز هر روز با آن­ها مواجه است، موضوعاتی مانند عدالت، دوستی، دروغ، مسئولیت اجتماعی، موفقیت، شکست، احترام به دیگران، معنای زندگی، مصرف گرایی، فضای مجازی و حتی آینده شغلی است. اگر این مسائل از منظر اخلاق و آموزه­های دینی بررسی شوند، دانش آموز در می­یابد دین صرفا مجموعه‌ای از مناسک نیست، بلکه می‌تواند چارچوبی برای اندیشیدن درباره زندگی باشد.

وی درباره فضای مجازی بیان کرد: نمی­توان پاسخ مطلقی به این موضوع داد، چرا که فضای مجازی هم فرصت است و هم تهدید است. تهدید است، زیرا اطلاعات نادرست و روایت‌های سطحی می­توانند با سرعت منتشر شوند، اما در عین حال، فرصتی کم نظیر برای ارتباط با نسل جدید فراهم می‌کند. مسئله این است که چگونه از این فضا استفاده کنیم. اگر تصور کنیم تولید محتوای دینی فقط به انتشار سخنرانی­های طولانی یا پیام­های رسمی محدود می‌شود، بخش مهمی از مخاطبان را از دست خواهیم داد. باید زبان رسانه را شناخت و ظرفیت روایت، تصویر، ویدئو، گفت‌و‌گو و محتوای کوتاه و جذاب را جدی گرفت. البته مسئله صرفا جذابیت نیست، بلکه محتوای دینی در فضای مجازی باید معتبر، دقیق و صادقانه باشد. نوجوان امروز خیلی زود تناقض­ها را تشخیص می‌دهد، از این رو، اعتماد از تبلیغ مستقیم مهم­تر است.

این پژوهشگر حوزه معارف اسلامی گفت: باید میان اصل پیام و روش انتقال آن تفاوت قائل شد. ممکن است یک مفهوم ثابت دینی در هر دوره با زبان متفاوتی بیان شود. همان گونه که زبان ادبیات، هنر و رسانه تغییر کرده است، زبان گفت وگوی دینی نیز باید بتواند با شرایط جدید ارتباط برقرار کند. این موضوع به معنای تغییر دادن اصول نیست، بلکه باید فهمید نوجوان امروز چگونه فکر می‌کند، چه دغدغه‌هایی دارد و با چه واژگانی بهتر ارتباط می­گیرد. زبان تحکم، کلی گویی و تکرار برای بسیاری از نوجوانان جاذبه‌ای ندارد، و در مقابل، صداقت، گفت‌و‌گو، استدلال و پیوند دادن مفاهیم با مسائل واقعی زندگی می­تواند موثرتر باشد.

وی با اشاره به اهمیت توجه به مسائل جوانان اظهار کرد: اگر درباره اخلاق و دین سخن بگوییم، اما به دغدغه‌های واقعی جوانان نپردازیم، طبیعی است که میان این دو حوزه فاصله ایجاد شود. جوان امروز درباره آینده شغلی، ازدواج، روابط انسانی، مهاجرت، موفقیت، تنهایی، اضطراب، عدالت اجتماعی و معنای زندگی سوال دارد.

زینی ادامه داد: اگر گفت وگوی دینی نتواند با این مسائل ارتباط برقرار کند، ممکن است جوان احساس کند دین پاسخی برای زندگی واقعی او ندارد. به همین دلیل، باید از خود بپرسیم هر آموزه دینی چه نسبتی با تجربه‌های روزمره انسان دارد. هنگامی که بتوانیم این ارتباط را با زبانی روشن توضیح دهیم، مفاهیم دینی از حالت انتزاعی خارج می‌شوند.

وی درباره استفاده از چهره‌های مشهور و اینفلوئنسر‌ها گفت: ممکن است این روش کمک کند، اما شهرت به تنهایی کافی نیست. مخاطب امروز به سرعت تشخیص می‌دهد که آیا یک فرد واقعا با موضوع ارتباط دارد یا صرفا در حال اجرای یک نقش رسانه‌ای است. برای ارتباط موثر با نسل جدید، افزون بر دانش دینی، مهارت ارتباطی، شناخت جامعه و درک مسائل نسل جوان نیز ضروری است.

این استاد دانشگاه افزود: گاهی یک معلم، روحانی، نویسنده یا فعال فرهنگی که توانایی گفت وگویی صادقانه دارد، بسیار بیشتر از یک چهره مشهور می‌تواند اعتماد ایجاد کند. آنچه اهمیت دارد، اصالت، صداقت و توانایی ارتباط واقعی با مخاطب است.

زینی درباره لزوم بازنگری در روش‌های تبلیغ و آموزش دینی اظهار کرد: هر حوزه‌ای به بازنگری مستمر نیاز دارد. اگر روش‌های گذشته در شرایط خود موثر بوده‌اند، الزاما به این معنا نیست که امروز نیز دقیقا با همان میزان اثربخشی عمل می‌کنند. جامعه تغییر کرده، ابزار‌های ارتباطی تغییر کرده‌اند و تجربه زیسته مخاطب نیز دگرگون شده است.

وی ادامه داد: بازنگری به معنای نفی گذشته نیست. باید نقاط قوت تجربه‌های پیشین را حفظ کرد و در کنار آن، روش‌های جدید ارتباطی را شناخت. مهم این است که هدف را با ابزار اشتباه نگیریم. هدف، انتقال ارزش‌ها و مفاهیم است؛ اما ابزار‌ها می‌توانند متناسب با زمان تغییر کنند.

این پژوهشگر حوزه معارف اسلامی در توصیه به خانواده­ها، مدارس و نهاد‌های فرهنگی بیان داشت: باید از سخن گفتن از نسل جدید به سمت سخن گفتن با نسل جدید حرکت کنیم، و تفاوت این دو رویکرد بسیار زیاد است. در حالت نخست ما پیام خود را آماده کرده­ایم و فقط به دنبال مخاطب می­گردیم، اما در حالت دوم، ابتدا مخاطب را می­شناسیم، پرسش­هایش را می­شنویم و سپس با زبان مناسب با او وارد گفت‌و‌گو می­شویم. در نتیجه باید از نگاه صفر و یکی به نوجوانان پرهیز کرد. نوجوانی که امروز درباره یک موضوع دینی پرسش دارد، لزوما نوجوانی بی اعتقاد نیست، چه بسا در حال ساختن رابطه‌ای عمیق­تر، آگاهانه­تر و سنجیده­تر با باور‌های خود باشد.

زینی در پایان تاکید کرد: مهم­ترین اصل این است که پیش از آن­که بخواهیم به نسل جدید پاسخ بدهیم، باید یاد بگیریم پرسش­های او را بشنویم. نوجوان و جوان امروز بیش از آن­که به پیام­های بیشتر نیاز داشته باشد، به رابطه­ای مبتنی بر اعتماد، احترام و گفت وگوی واقعی نیاز دارد. اگر احساس کند پرسش­هایش جدی گرفته می­شوند، می­توان درباره دشوارترین مسائل نیز با او گفت‌و‌گو کرد. از همین رو، دین زمانی می­تواند برای نسل جدید به امری زنده و معنادار تبدیل شود که جوان نسبت آن را با زندگی خود ببیند، نسبت آن با اخلاق، خانواده، دوستی، عدالت، مسئولیت، آینده و معنای زندگی. بنابراین، مسئله اصلی شاید این نباشد که چگونه آموزه­های دینی را بیشتر به نسل جدید منتقل کنیم، بلکه باید پرسید چگونه می­توان زمینه­ای فراهم کرد که نسل جدید این آموزه­ها را بفهمد، درباره آن­ها پرسش کند و نسبت آن­ها را با زندگی خود کشف کند؛ بنابراین در جهان جدید، حفظ ارتباط میان نسل جوان و میراث دینی، بیش از هر چیز به اعتماد، گفت وگوی واقعی، شناخت مخاطب و توانایی پیوند دادن مفاهیم دینی با مسائل انسان معاصر نیاز دارد.