از باشگاه و آرایشگاه تا عطاری، تیرزپاتاید یک تراژدی بازاریابی؟

به گزارش مجله خبری نگار/فرهیختگان: بکش ولی لاغرم کن! این روز‌ها اگر به آرایشگاه‌های زنانه سر زده باشیم متوجه می‌شویم که خیلی از بانوان علاوه بر دریافت خدمات برای زیبایی، دنبال راهکار‌های ساده‌تر برای کاهش وزن و لاغرشدن هستند. لاغری که نیاز به رژیم غذایی و ورزش‌کردن نداشته باشد. این اتفاق برای آقایان در باشگاه‌های ورزشی نیز مشابه است؛ افرادی که می‌خواهند دراسرع‌وقت کیلو‌های اضافه خود را بسوزانند. در این میان، تبلیغ آمپول‌های لاغری به‌شدت شایع شده؛ آمپول‌هایی که با عنوان معجزه لاغری در تمام فضای مجازی شناخته شده است. حالا این «آمپول لاغری» که تزریقش هم راحت است، توسط آرایشگران و مربیان ورزشی توصیه می‌شود.

اما واقعیت این آمپول‌های لاغری چیست؟ آیا این آمپول‌ها بدون عارضه هستند؟ این آمپول‌ها چگونه از آرایشگاه‌ها و باشگاه‌های ورزشی بدون نسخه پزشکی سر در می‌آورند؟ آیا می‌توان به‌راحتی و بدون در نظر گرفتن توصیه‌های پزشکی، این آمپول‌ها را تجویز کرد؟ چه کسانی از تجویز و فروش این آمپول‌ها سود غیرمتعارف می‌برند؟ آمپول‌هایی که باید برای یک پکیج آن حداقل ۱۰ میلیون تومان و اگر فروشنده آن کم‌انصاف باشد، حتی مبالغ بالاتر تا ۲۰ میلیون تومان هم از افراد اخذ می‌شود.

آمپول لاغری؛ نه! تیرزپاتاید

در سال‌های اخیر کمتر دارویی توانسته است به اندازه تیرزپاتاید توجه عمومی را به خود جلب کند. دارویی که ابتدا در درمان دیابت نوع۲ مطرح شد، به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین ابزار‌های دارویی برای مدیریت چاقی تبدیل شد. تیرزپاتاید یک داروی تزریقی هفتگی است که هم‌زمان روی دو مسیر هورمونی مهم اثر می‌گذارد: گیرنده‌های GIP و GLP-۱. این مسیر‌ها در تنظیم قند خون، اشتها و دریافت غذا نقش دارند. به همین دلیل تیرزپاتاید هم در کنترل دیابت نوع۲ و هم در مدیریت وزن موردتوجه قرار گرفته است.

سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در سال ۲۰۲۲ این دارو را برای بهبود کنترل قند خون در بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع۲ تأیید کرد. یک سال بعد این دارو برای مدیریت مزمن وزن در بزرگسالان مبتلا به چاقی یا افراد دارای اضافه‌وزن همراه با دست‌کم یک بیماری مرتبط با وزن تأیید شد. علاوه بر کاهش وزن، در مطالعات بالینی بهبود برخی شاخص‌های متابولیک و قلبی-عروقی نیز مشاهده شده است. در افراد مبتلا به دیابت نوع۲، تیرزپاتاید می‌تواند به کاهش قند خون کمک کند و کاهش وزن ناشی از آن نیز ممکن است به بهبود برخی عوامل خطر متابولیک منجر شود. در کنار اثرگذاری، تیرزپاتاید مانند هر داروی مؤثر دیگری عوارض و محدودیت‌هایی دارد. شایع‌ترین عوارض گزارش‌شده، به دستگاه گوارش مربوط می‌شوند؛ از جمله تهوع، اسهال، استفراغ و سایر علائم گوارشی. علاوه بر این مصرف دارو در افراد دارای سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید یا سندرم MEN۲ ممنوع است.

تیرزپاتاید یک داروی فوق‌العاده است، نه یک عصای جادویی. بنا بر تمام رفرنس‌های پزشکی تیرزپاتاید جایگزین ورزش و پروتئین نیست؛ بدون نظارت متخصص تغذیه، بخش بزرگی از کاهش وزن، تحلیل عضلانی (Sarcopenia) خواهد بود. قطع دارو بدون برنامه، منجر به بازگشت سریع وزن می‌شود، زیرا «نقطه تنظیم» هیپوتالاموس با قطع دارو به‌سرعت به حالت قبل برمی‌گردد.

شرکت‌های دارویی؛ برنده آمپول لاغری؟

تیرزپاتاید با سرعت عجیب‌وغریب وارد بازار دارویی ایران شد و شرکت‌های داروسازی شناخته شده ایرانی اقدام به تولید گسترده این دارو کردند. البته تولید داخلی این دارو به‌شدت مورد استقبال پزشکان قرار گرفت.

دارویی مؤثر به‌ویژه برای بیماران دیابتی که با قیمت‌های گزاف نمونه‌های خارجی‌اش از کشور‌های خلیج‌فارس و یا به‌صورت بار مسافر وارد کشور می‌شد. اما تولید این دارو در کشور بدون نگاه سودآوری نبوده است.

درحالی‌که شرکت‌های دارویی بعضاً به دلایل مختلف خط تولید دارو‌های مهم‌تر را نیمه‌تعطیل و تعطیل کردند ولی آمپول‌های تیرزپاتاید به‌سرعت در داروخانه‌های کشور به‌وفور پیدا شد. ویزیتور‌های شرکت‌های دارویی هم این روز‌ها با مراجعه به مطب‌ها و داروخانه آمپول لاغری را با اشانتیون‌های ویژه تبلیغ می‌کنند. قیمت بالای این دارو شاید یکی از دلایلی است که هزینه فایده شرکت‌های دارویی برای تبلیغ آن را به‌صرفه می‌دانند.

شرکت دارویی یک بازیگر تجاری نیز است و افزایش مصرف دارو برای شرکت ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند. حال در این میان دارویی که به نظر نمی‌آید به این زودی‌ها مشمول بیمه شود سود سرریز و مناسبی برای سازندگان ایجاد می‌کند. در این میان سازمان غذا و دارو به‌عنوان متولی اصلی نظارت بر وضعیت دارویی کشور به نظر با اغماض ویژه نسبت به تبلیغ گسترده شرکت‌های دارویی نسبت به این دارو عمل می‌کند. جالب این که سازمان غذا و دارو آمریکا اخیراً نسبت به شرکت‌های دارویی هشدار داده است که تبلیغات این دارو‌ها بدون بیان عوارض احتمالی باید متوقف شود. این موضوع به معنای آن نیست که «خود دارو خطرناک است» یا شرکت سازنده مرتکب تخلف در همه فعالیت‌های خود شده است. مسئله مشخص‌تر است: تبلیغ یک داروی نسخه‌ای باید در کنار مزایا، اطلاعات مهم مربوط به خطرات و محدودیت‌های آن را نیز به شکلی مناسب منتقل کند.

نازیلا یوسفی، مدیرکل دفتر پایش و نظارت بر مصرف فراورده‌های سلامت سازمان غذا و دارو، با اشاره به تبلیغات گسترده آمپول‌های کاهش وزن با نام‌های تجاری مختلف می‌گوید: «این تبلیغات ممکن است این تصور را ایجاد کند که صرف کاهش وزن، فارغ از علت و شیوه آن، یک موفقیت محسوب می‌شود؛ درحالی‌که اگر لاغری به قیمت آسیب به سلامت تمام شود، با هدف اصلی درمان در تضاد است.» مشکل این نوع تبلیغات فقط اغراق درباره میزان کاهش وزن نیست. مشکل بزرگ‌تر، تغییر مخاطب و هدف دارو است. وقتی دارویی که برای گروه‌های مشخصی از بیماران تأیید شده است، به یک محصول عمومی زیبایی تبدیل می‌شود، ممکن است افرادی که از نظر پزشکی نیازی به آن ندارند نیز به دنبال مصرف آن بروند.

پزشکان در دام تبلیغات؟

حجم گسترده دوره‌های تبلیغاتی و آموزشی داروی تیرزپاتاید طی چند ماه اخیر قابل‌تأمل است. شرکت‌های تولید‌کننده با همراهی اساتید برجسته و به نام کشوری دوره‌های آموزشی ممتد و متناوب برای این دارو برگزار می‌کنند. اساتید پزشکی به‌ویژه در رشته‌های گوارش، غدد، قلب برگزار‌کنندگان و منتور‌های اصلی وبینار‌ها و همایش‌های این دارو هستند. سؤالی که ایجاد می‌شود آن است که این اساتید با علم به وضعیت اقتصادی مردم که دارو‌های روتین و معمول به‌ویژه دیابت و مشکلات قلبی را به‌خاطر کمبود و گرانی نمی‌توانند تهیه کنند؛ چرا در تبلیغات این دارو‌ها به این حجم گسترده پای کار هستند؟ ناگفته نماند اساتید رشته‌های ذکر شده به‌هیچ‌وجه اغراق در اثر‌گذاری و سانسور مضرات دارو انجام نمی‌دهند. برای نمونه اثرگذاری حداقل ۶۰ هفته‌ای این دارو برای کاهش وزن و اثرات مفید یکی از کلیدواژه‌های اصلی تمام اساتید پزشکی در این موضوع است، ولی حجم تبلیغات و برگزاری همایش‌ها و وبینار‌ها درباره این دارو، حسن‌ظن را به سمت سوءظن سوق می‌دهد.

عاطفه گل‌حسنی، متخصص داخلی درباره این دارو می‌گوید: «بسیاری از افراد برای کاهش چند کیلوگرم وزن یا دستیابی به اهداف زیبایی به سراغ این دارو‌ها می‌روند، درحالی‌که این دارو‌ها برای چنین مواردی طراحی نشده‌اند و مصرف غیرضروری آنها می‌تواند فرد را در معرض عوارض ناخواسته قرار دهد.» تبلیغ دهان‌به‌دهان این دارو میان پزشکان دلیلی شده است تا تجویز این دارو بدون در نظر گرفتن طرح درمانی مناسب به دارویی خارج از وظیفه اصلی یعنی بیماران دیابتی و صرفاً برای کاهش وزن تبدیل شود.

قرص لاغری قبل از آمریکا در ایران

خطرناک‌ترین بخش ماجرا در سایت‌های فروش آنلاین و کلینیک‌های زیبایی غیرمجاز و آرایشگاه‌ها و باشگاه‌ها رخ می‌دهد. دارویی که بدون نسخه نباید تجویز شود در یخچال‌های محل‌های ذکر شده به‌وفور پیدا می‌شود. جالب آن که علاوه بر قیمت‌های گزاف چندبرابری حتی برای تزریق آمپول نیز هزینه‌های غیرمتعارف میلیونی اخذ می‌شود. دارویی که باید با نسخه پزشک تجویز شود مثل استامینوفن به‌صورت otc مسیر خود را از داروخانه تا باشگاه و آرایشگاه طی می‌کند. جالب‌تر آنکه تبلیغات قبل و بعد استفاده کوتاه‌مدت تیرزپاتاید در فضای مجازی غیرپزشکی به‌صورت دروغ و اغراق‌آمیزی صورت می‌گیرد و حلقه پزشکی کاملاً محو می‌شود.

شبکه‌های اجتماعی معمولاً تفاوت میان تجربه شخصی و شواهد علمی را از بین می‌برند. تجربه یک فرد که با مصرف دارو ۲۰ کیلو وزن کم کرده است، به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند که همان نتیجه برای فرد دیگری هم اتفاق خواهد افتاد. خطر اینجاست. همان‌طور که گفته شد این دارو برای بیماران گوارشی و سابقه مشکلات تیروئیدی باید با محدودیت تجویز شود و یا اصلاً تجویز نشود ولی یک غیرپزشک به‌راحتی این دارو را برای همه توصیه و تجویز می‌کند. فاجعه زمانی عمیق‌تر می‌شود که هزینه‌های بالای آمپول دام قرص‌های ارزان را جلوی مردم می‌گذارد؛ عطاری‌هایی که حتی بعضاً محصولات و ترکیبات مخدر و متافتامین را به اسم قرص لاغری و جایگزین آمپول به مردم می‌فروشند. گزارش‌های متعددی از وجود ویال‌های حاوی «انسولین معمولی» با دوز بالا به‌جای تیرزپاتاید منتشر شده است که تزریق یک نوبت آن می‌تواند باعث مرگ و عواقب خطرناک باشد.

دارو یا کالا؟

شاید مهم‌ترین پرسش درباره تیرزپاتاید این باشد که با یک دارو مواجهیم یا یک کالای مصرفی؟ پاسخ علمی روشن است: تیرزپاتاید یک دارو است. اما بازار اطراف آن گاهی با منطق کالای مصرفی رفتار می‌کند؛ یعنی تبلیغ، تخفیف، مقایسه قیمت، تصاویر قبل و بعد و وعده نتیجه سریع. همین تضاد می‌تواند خطرناک باشد. دارویی که اشتها، متابولیسم و قند خون را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، نمی‌تواند مانند یک مکمل غذایی یا محصول آرایشی مصرف شود.

در طرف مقابل، نباید در واکنش به تبلیغات اغراق‌آمیز، به سمت انکار اثر واقعی دارو رفت. شواهد بالینی نشان می‌دهند تیرزپاتاید می‌تواند در افراد واجد شرایط کاهش وزن قابل‌توجهی ایجاد کند و در دیابت نوع۲ نیز برای کنترل قند خون مؤثر است. تیرزپاتاید یک داروی مؤثر است که به دلیل اثربخشی بالا، وارد یکی از بزرگ‌ترین بازار‌های دارویی و سبک زندگی سال‌های اخیر شده است. هرچه بازار بزرگ‌تر می‌شود، انگیزه‌های اقتصادی نیز بیشتر می‌شوند و هرچه انگیزه اقتصادی بیشتر شود، نیاز به نظارت بر تبلیغات، زنجیره تأمین، نسخه‌نویسی و فروش افزایش پیدا می‌کند. واقعیت این است که در خصوص آمپول لاغری تیرزپاتاید در حال تماشای یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های پزشکی قرن هستیم که در حال تبدیل‌شدن به یک تراژدی بازاریابی است. سود‌های هنگفتی که به جیب معدودی می‌رود تا عطش لاغری بدون درد و خونریزی و زحمت را سیراب کند. ناگفته نماند که هنوز تجربه‌های تلخ مرگ‌ومیر به دنبال عمل‌های لاغری و حتی لیپوساکشن در منزل از ذهن‌ها فراموش نشده است.